ડિજિટલ કચરાપેટી

તમે ડિલીટ બટન દબાવો છો ત્યારે વસ્તુ ખરેખર મરી જતી નથી. તે માત્ર અદૃશ્ય થાય છે. ડિજિટલ ડમ્પસ્ટર એટલે ઇન્ટરનેટ અને કમ્પ્યુટર સિસ્ટમ્સમાં પડેલો એવો કચરો જે અસ્તવ્યસ્ત છે, ઉપેક્ષિત છે, પણ હજુય જીવતો છે. જૂના ભૂલાઈ ગયેલા ક્લાઉડ ફોલ્ડર્સ, કંપનીઓના જૂના બેકઅપ, અધકચરી રીતે ડિલીટ થયેલા ડેટાબેઝ કે એક્સપાયર થયેલી લિંક્સ. શેરીના કચરાના ડબ્બાની જેમ આ ડિજિટલ કચરાપેટી પણ સડેલા માલથી ભરેલી હોય છે. સાયબર સુરક્ષાની દુનિયામાં આ શબ્દ વપરાય છે. આ સંજ્ઞા કોઈ એક ચોક્કસ લેખકે ક્યારે ઘડી તે સ્પષ્ટ નથી, પણ હેકર્સ અને ડેટા ચોરો માટે આ સોનાની ખાણ છે.

આપણે માનીએ છીએ કે ભૂંસી નાખેલી ફાઇલ એટલે મુક્તિ. આ વહેમ છે. કંપનીઓ સર્વર બદલે છે ત્યારે જૂનો ડેટા રઝળતો મૂકી દે છે. સામાન્ય યુઝર પોતાનું જૂનું ઈમેલ એકાઉન્ટ ભૂલી જાય છે. સુરક્ષા નિષ્ણાતો આને ડમ્પસ્ટર ડાઇવિંગ કહે છે—એટલે કે બીજાના ફેંકી દીધેલા ડિજિટલ એંઠવાડમાંથી કામની ચોરી કરવી. હેકરે કોઈ મોટી દીવાલ તોડવાની જરૂર પડતી નથી. તે ફક્ત તમારી લાપરવાહીથી ફેંકાયેલા કચરાના ઢગલામાંથી પાસવર્ડ, ઓળખકાર્ડ અને અંગત ચેટ શોધી કાઢે છે.

આળસ એ અસુરક્ષાનું બીજું નામ છે. માણસ જ્યારે નવું ડિવાઇસ ખરીદે ત્યારે જૂના ડેટાની કબર ખોદવાનું ભૂલી જાય છે. ડિજિટલ જગતમાં કોઈ પણ માહિતી સંપૂર્ણ નષ્ટ થતી નથી, જ્યાં સુધી તેને પદ્ધતિસર ખતમ ન કરવામાં આવે. ડિજિટલ કચરાપેટી એટલા માટે જોખમી છે કારણ કે ફેંકનાર માને છે કે વસ્તુ ગાયબ થઈ ગઈ છે, જ્યારે શોધનાર જાણે છે કે તે ત્યાં જ પડી છે.

આપણા દેશમાં ટીવી ન્યૂઝ ચેનલો અને વૉટ્સએપ જૂથોમાં આ તમાશો રોજેરોજ ભજવાય છે. કોઈ નેતા, અભિનેતા કે સામાન્ય માણસ ચર્ચામાં આવે એટલે જૂની કચરાપેટીઓ ઉખેળાય છે. દસ વર્ષ પહેલાં ફેસબુક પર મજાકમાં લખેલી પોસ્ટ કે ભૂલી ગયેલી ખાનગી વૉટ્સએપ ચેટનો સ્ક્રીનશોટ અચાનક બહાર આવે છે. ન્યૂઝરૂમમાં બેઠેલા એન્કર રાત્રે નવ વાગ્યે એ જ કચરો પ્લેટમાં પીરસીને સનસનાટી મચાવે છે. જે વાત તમે ભૂલી ચૂક્યા હતા, તે બીજા કોઈના હાથમાં હથિયાર બનીને પાછી આવે છે.

ડિજિટલ દુનિયામાં કશું સડતું નથી. તમે જે કચરો ફેંક્યો છે, કોઈક ખૂણે બેસીને કોઈ તેને જ પોતાનો ખોરાક બનાવી રહ્યું છે.