વધુ પડતી ભૂખનો રોગ

સફળતા મળ્યા પછી માણસ વધુ સારો બનવાને બદલે અહંકારી બની જાય છે. ટીમ જીતે છે, પણ દરેક ખેલાડીને લાગે છે કે જીત માત્ર પોતાના કારણે જ મળી છે. અમેરિકન બાસ્કેટબોલ કોચ પેટ રાઈલીએ ૧૯૯૩માં આ માનસિક વિકૃતિને આ નામ આપ્યું હતું. જ્યારે કોઈ સમૂહ અસાધારણ સફળતા મેળવે છે, ત્યારે સામૂહિક ધ્યેય ભૂલાઈ જાય છે. દરેક વ્યક્તિ અંગત ક્રેડિટ, વધુ પૈસા, વધુ પ્રશંસા અને વધુ સત્તા માગવા લાગે છે. પરિણામે, વિજેતા ટીમ અંદરથી જ સડી જાય છે.

આ કોઈ સામાન્ય લાલચ નથી, એક મનોવૈજ્ઞાનિક પતન છે. જ્યારે તમે શિખરે પહોંચો છો, ત્યારે વિનમ્રતા સૌથી પહેલાં મરી જાય છે. સંઘર્ષના દિવસોમાં સૌ એકબીજાનો હાથ પકડીને દોડતા હતા. જેવી ટ્રોફી હાથમાં આવી કે તરત જ ગણતરીઓ શરૂ થાય છે: મારો ફોટો નાનો કેમ છપાયો? મને બોનસ ઓછું કેમ મળ્યું? પેલો સાથીદાર મારા જેટલો સક્ષમ નહોતો તો પણ એને કેમ વધુ માન મળ્યું? સફળતા માણસના અહમને ખાતર પૂરું પાડે છે.

આ રોગ કોઈ પણ સફળ સંગઠનને તોડી શકે છે. કંપનીઓ નફો કરતા જ વિખેરાઈ જાય છે, રાજકીય પક્ષો બહુમતી મળ્યા પછી આંતરિક જૂથબંધીમાં ડૂબી જાય છે. લોકો ભૂલી જાય છે કે સફળતા કોઈ વ્યક્તિગત જાગીર નથી, એક ચોક્કસ તાલમેલનું પરિણામ હતી. ભૂખ જ્યારે શીખવાની મટીને માત્ર ભોગવવાની બની જાય, ત્યારે પતન માત્ર સમયનો પ્રશ્ન રહે છે.

ભારતીય કુસ્તી કે બેડમિન્ટનમાં આ દ્રશ્ય વારંવાર જોવા મળે છે. હરિયાણાના કોઈ અખાડામાંથી બે પહેલવાનો સાથે પરસેવો પાડીને એશિયન ગેમ્સમાં મેડલ લાવે છે. આખો દેશ વધાવે છે. પણ પછી સરકારી ઇનામો અને બ્રાન્ડ ડીલ્સ શરૂ થાય છે. અચાનક બંને વચ્ચે અંતર પડી જાય છે. એકને લાગે છે કે પોતાને પ્રમોશન ઓછું મળ્યું, બીજાને લાગે છે કે કોચ પેલા તરફ પક્ષપાત કરે છે. વર્ષોની એકાગ્રતા ટીવી સ્ટુડિયો અને કોર્ટ-કચેરીઓમાં વેડફાઈ જાય છે. પછીના ઓલિમ્પિકમાં બંને પહેલા જ રાઉન્ડમાં બહાર ફેંકાઈ જાય છે.

જીત પછી પોતાની જાતને અસાધારણ માનવી, એ હારવાની સૌથી સસ્તી તૈયારી છે.