વિસ્થાપિત માણસ

કોઈ માણસને પોતાની માટીમાંથી ઉખેડીને બીજી જમીન પર ફેંકી દો. તેના હાથપગ સલામત રહેશે, પણ તેનું અસ્તિત્વ તૂટી જશે. સમાજશાસ્ત્રમાં આને ‘ડિસ્લોકેટેડ પીપલ’ કહે છે. આ શબ્દ કોઈ એક લેખકે એક રાતમાં ઘડેલો સિક્કો નથી. યુદ્ધ, દુષ્કાળ, આધુનિક વિકાસ કે બંધ બાંધવાની યોજનાઓને કારણે પોતાની મૂળ સંસ્કૃતિ અને સમુદાયથી ફેંકાઈ ગયેલા લોકસમૂહ માટે આ પરિભાષા વપરાય છે. વિસ્થાપન માત્ર ઘર બદલવાનું નામ નથી. એ આખી જીવવાની રીતની હત્યા છે.

આ વિચાર કેમ સમજવો પડે? કારણ કે દુનિયા માત્ર ભૌતિક નુકસાનની ગણતરી કરે છે. વળતરના ચેક વહેંચાય છે, પણ સામાજિક મૂડી એક ક્ષણમાં શૂન્ય થઈ જાય છે. જે માણસ ગઈકાલે પોતાના ગામમાં આગેવાન કે માનભર્યો કારીગર હતો, તે નવી જગ્યાએ માત્ર એક લાચાર મજૂર બનીને ઊભો રહે છે. તેનું જ્ઞાન, તેની પરંપરા અને તેના સામાજિક સંબંધો બધું અપ્રસ્તુત થઈ જાય છે. તે જીવે છે ખરો, પણ ખોખલા અવાજ સાથે.

આ દર્દ માત્ર ગામડાં ખાલી થવામાં નથી દેખાતું. મુંબઈના ફિલ્મ ઉદ્યોગ તરફ નજર કરો. પંજાબ, બિહાર કે ઉત્તર પ્રદેશના નાના નગરોમાંથી હજારો યુવાનો હીરો કે લેખક બનવાના સપના લઈને બોલિવૂડમાં ઊતરે છે. ગામમાં એમના નામના હોર્ડિંગ લાગતા, એમની વાતો સાંભળવા લોકો ટોળે વળતા. અંધેરીની ચાલીઓમાં કે ભાડાની ખોલીઓમાં આવતાં જ એ માણસ ઓળખ ગુમાવી બેસે છે. અહીં એ માત્ર એક એક્સ્ટ્રા કે લાઈન પ્રોડ્યુસરના પગથિયે રઝળતો ઉમેદવાર છે.

ગામ છૂટી ગયું છે અને ફિલ્મ સિટી સ્વીકારતી નથી. તહેવારોમાં વતન જઈ શકાતું નથી અને બાંદ્રાની ભીડ પોતાની નથી લાગતી. આ સાંસ્કૃતિક બેઘરપણું છે. સિનેમાના પડદા પર ચમકતા આ શહેરના રસ્તાઓ પર હજારો વિસ્થાપિત પ્રતિભાઓ રોજ પોતાના મૂળ સાથેનો સંપર્ક ગુમાવીને જીવતી લાશની જેમ ફરે છે. મૂળ વગરનું ઝાડ લીલું દેખાય તોય એ અંદરથી સૂકાઈ ચૂક્યું હોય છે.

ઘર તૂટે ત્યારે ઈંટોનું નુકસાન થાય છે, પણ મૂળ છૂટે ત્યારે આખો માણસ વેડફાઈ જાય છે.