મહેનતનો વિરોધાભાસ

કોઈપણ કામ કરવામાં જેટલો પરસેવો વળે, મગજ એને એટલું જ કપરું ગણે છે. આપણો કુદરતી સ્વભાવ મહેનતથી ભાગવાનો છે, કારણ કે ઊર્જા બચાવવી એ જૈવિક નિયમ છે. પણ આ સિક્કાની બીજી બાજુ વિચિત્ર છે. જે કામ કરવા માટે આપણે આકાશ-પાતાળ એક કર્યા હોય, એનું પરિણામ આપણને આપોઆપ વધારે કિંમતી લાગે છે. આ મહેનતનો વિરોધાભાસ છે: શ્રમ માણસને પીડાદાયક લાગે છે, છતાં માણસ શ્રમ વગર મળેલા સુખની કદર કરી શકતો નથી.

મનોવિજ્ઞાન અને ન્યુરોસાયન્સમાં માઇકલ ઇન્ઝલિક્ટ અને સાથી સંશોધકોએ આ ઘટનાનું વિશ્લેષણ કર્યું છે. પ્રાણીઓ હંમેશાં સહેલો રસ્તો પસંદ કરે છે, જ્યારે માણસ જાણીજોઈને પહાડો ચડે છે, મેરેથોન દોડે છે અને અઘરી કોયડાઓ ઉકેલે છે. કષ્ટ પોતે જ એક ઇનામ બની જાય છે. કોઈ વસ્તુ પાછળ જો પસીનો ન રેડાયો હોય, તો મગજ એને હળવાશથી ફેંકી દે છે. જે મેળવવા માટે ઘસાવું પડ્યું, તેનું મૂલ્ય બજારભાવ કરતાં અનેકગણું વધી જાય છે.

આ નિયમ વ્યવસાય અને માનવ સંબંધોમાં સતત કામ કરે છે. તમે કોઈને પ્લેટમાં સજાવીને બધું મફત આપી દો, તો એ તમારી કિંમત નહીં કરે. લોકોને પોતાના હાથે ઈંટ મૂકવા દો, પરસેવો પાડવા દો. જે ક્ષણે એમની મહેનત પ્રોજેક્ટમાં ભળે છે, એ ક્ષણે એ કામ એમનું પોતાનું બની જાય છે. સહેલાઇ આકર્ષક લાગે છે ખરી, પણ વફાદારી હંમેશાં સંઘર્ષમાંથી જન્મે છે.

સૌરાષ્ટ્રના એક ગામડાની દૂધ મંડળીનો દાખલો જુઓ. સરકારે એક વાર ગામમાં તૈયાર ચિલિંગ પ્લાન્ટ ઊભો કરી દીધો. કોઈએ એની સાચવણી ન કરી, વર્ષમાં મશીનો કાટ ખાઈ ગયાં. એ જ ગામમાં જ્યારે ખેડૂતોએ પોતે શેરડી કાપીને, રોજ સવારે લાઈનમાં ઊભા રહીને, એક-એક રૂપિયો ઉઘરાવીને સહકારી મંડળી બાંધી, ત્યારે ચિત્ર બદલાઈ ગયું. ડેરીના હિસાબમાં એક પૈસાની ભૂલ આવે તો આખું ગામ જાગતું રહે છે. મફતમાં મળેલું સરકારી દાન કચરો બન્યું, લોહી રેડીને બનાવેલી મંડળી જીવ બની ગઈ.

સહેલાઈ હંમેશાં આળસ પેદા કરે છે, મૂલ્ય ફક્ત થાકમાંથી જ નીતરે છે.