પરિશ્રમ અને સહજતાનો સિદ્ધાંત

કોઈ કામ ત્યારે જ અદભુત લાગે છે જ્યારે જોનારને તે એકદમ સરળ દેખાય, પણ પાછળ થયેલી ભયાનક મહેનત સ્પષ્ટ વરતાય. જો કામ જોવામાં ભારેખમ અને ગૂંચવાયેલું લાગે, તો સામેવાળો કંટાળી જાય છે. જો એ એટલું સહજ લાગે કે જાણે કોઈ મહેનત જ નથી થઈ, તો લોકો તેની કિંમત ભૂલી જાય છે. કળા આ બે અંતિમો વચ્ચેની સંતુલિત રેખા પર ચાલવાની છે. પરિણામ સાવ સહજ લાગવું જોઈએ, છતાં તેની પાછળ તપસ્યા છતી થવી જોઈએ.

આ વિચાર સંચારશાસ્ત્રી જોન એ. ડેલીએ ૨૦૧૧માં પોતાના પુસ્તક 'એડવોકેસી'માં આપ્યો હતો. વ્યવસાય અને વિચારધારામાં બીજાને પ્રભાવિત કરવા માટે આ સિદ્ધાંત અક્સીર છે. તમે જે પ્રસ્તાવ મૂકો છો તે સામેવાળા માટે પચાવવો અત્યંત આસાન હોવો જોઈએ. નિર્ણય લેવામાં તેને સહેજ પણ માથાનો દુખાવો ન થવો જોઈએ. પણ સાથે સાથે એ સાબિત થવું જરૂરી છે કે આ સહજતા લાવવા માટે તમે રાતોની રાતો બાળી છે.

દુનિયા મૂર્ખ છે. તે કાચી મહેનતના ઢગલાથી ડરે છે, પણ પરિશ્રમ વિનાના તૈયાર માલને મફતિયો ગણી કાઢે છે. તમે કોઈને સો પાનાંનો કાચો ડેટા આપો તો તે તમને નકામા ગણશે. પણ જો તમે એ સો પાનાંનો અર્ક કાઢીને એક પાનાનો સચોટ ચાર્ટ આપો અને સાબિતી રૂપે પાછળ મહેનતની ઝાંખી કરાવો, તો તમારી પૂજા થશે. કામ વપરાશકર્તા માટે સહજ હોવું જોઈએ, નિર્માતા માટે પરિશ્રમી.

દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં યુપીએસસીની તૈયારી કરતો નિખિલ આનો પાકો દાખલો છે. મેઇન્સ પરીક્ષાના પેપરમાં એણે પોતાના તમામ જવાબો એટલા સાફ, ક્રમબદ્ધ અને સુવાચ્ય મુદ્દાઓમાં લખ્યા કે પેપર તપાસનારને વાંચવામાં સેકન્ડનો પણ ભાર ન લાગ્યો. પણ દરેક મુદ્દામાં ટાંકેલા આંકડા, કાયદાની કલમો અને સરકારી સમિતિઓના ચોક્કસ નામો ચીસો પાડીને કહેતા હતા કે આ સહજતા પાછળ હજારો કલાકોનું વાચન છે. તપાસનારે પાંચ મિનિટમાં માર્કસ આપ્યા. પરિણામ સહજ હતું, પણ તપસ્યા છતી થતી હતી.

પરિણામ પાણી જેવું સરળ હોવું જોઈએ, પણ તેની પાછળ પથ્થર પીગળાવ્યાની ગંધ આવવી જોઈએ.