અહંકારી પક્ષપાત

તમે દુનિયાને એવી નથી જોતા જેવી એ ખરેખર છે. તમે દુનિયાને એવી જુઓ છો જેવા તમે પોતે છો. માણસ પોતાના મગજનો કેદી છે. કોઈ પણ પરિસ્થિતિ, સંઘર્ષ કે સફળતામાં આપણે આપણી જાતને કેન્દ્રમાં ગોઠવી દઈએ છીએ. આપણને હંમેશાં લાગે છે કે ઘટનાઓ આપણા લીધે ઘટી રહી છે, લોકો આપણી તરફ જ જોઈ રહ્યા છે અને આખી યોજનામાં સૌથી વધુ પરસેવો આપણે જ પાડ્યો છે. મનોવિજ્ઞાન આ ભ્રમને અહંકારી પક્ષપાત કહે છે.

આ વિચાર ૧૯૭૯માં મનોવૈજ્ઞાનિક માઇકલ રોસ અને ફિઓરે સિકોલીએ આગળ મૂક્યો હતો. એમણે દાંપત્યજીવન અને જૂથમાં કામ કરતા સાથીદારો પર અભ્યાસ કર્યો. પરિણામ સીધું અને સચોટ હતું: ઘરકામ હોય કે પ્રોજેક્ટ, બંને પક્ષોને પૂછો તો બંને પોતપોતાનો હિસ્સો ૭૦ કે ૮૦ ટકા ગણાવે છે. બે વ્યક્તિઓનું યોગદાન ભેગું કરો તો સરવાળો સો ટકા નહીં, દોઢસો ટકા થઈ જાય. આ ગણિત ખોટું નથી, મગજની રચના જ પક્ષપાતી છે. આપણને આપણી પોતાની મહેનતની એકેએક પળ યાદ રહે છે, પણ સામા માણસના પ્રયત્નો દેખાતા જ નથી.

આ પક્ષપાત સંબંધો અને સહકાર્યની હત્યા કરી નાખે છે. ભાગીદારીમાં તિરાડ પડે ત્યારે બંને પક્ષ સાચા હોવાનો દાવો કરે છે, કારણ કે બંનેની સ્મૃતિમાં પોતાનો ત્યાગ સૌથી મોટો છે. આ પૂર્વગ્રહ માણસને કૃતઘ્ન બનાવી દે છે. તમે ટીમના બીજા ચાર માણસોના મૌન સમર્પણને જોઈ જ શકતા નથી. પરિણામે ઓફિસોમાં અસંતોષ ફેલાય છે અને ઘરોમાં રોજેરોજ એ જ જૂનો કકળાટ જાગે છે કે ‘બધું મારે જ કરવું પડે છે.’

આપણું વૉટ્સએપ અને સોશિયલ મીડિયા આ રોગની શ્રેષ્ઠ પ્રયોગશાળા છે. પરિવારના ગ્રૂપમાં રાષ્ટ્રકારણ કે ક્રિકેટ પર દલીલબાજી કરતા કાકાને જુઓ. ટીવી ન્યૂઝની ચાર ડિબેટ જોઈને એમને પાકી ખાતરી થઈ જાય છે કે આખો દેશ જે રીતે વિચારે છે એ એમના મગજની જ નકલ છે. એ જે વીડિયો શેર કરે છે, એ જ પરમ સત્ય છે. સામો માણસ કોઈ સાવ અલગ પરિપ્રેક્ષ્ય ધરાવી શકે છે—એ વિચાર જ એમના અહંકારમાં સમાતો નથી. પોતાની મર્યાદિત માહિતીને સમગ્ર બ્રહ્માંડનું જ્ઞાન માની લેવાની આ લાલચ અસહ્ય છે.

દુનિયા તમારા ચશ્મામાંથી દેખાય છે એટલી જ નથી; ક્યારેક ફ્રેમ બદલવાને બદલે આંખો ખુલ્લી રાખવાની જરૂર હોય છે.