અહમ્ બચાવ પ્રક્રિયા

માણસ પોતાની જાતને જેટલી બહાદુર માને છે, તેટલો વાસ્તવમાં હોતો નથી. સત્ય જ્યારે કડવું હોય અને પોતાની ભૂલ સામે આવીને ઊભી રહે, ત્યારે મગજ અંદરથી ધ્રૂજી ઊઠે છે. પોતાનું નબળું પ્રતિબિંબ જોઈ ન શકાય એટલે મન એક આડશ ઊભી કરે છે. આ આડશ એટલે અહમ્ બચાવ પ્રક્રિયા. મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં કહીએ તો, આ કોઈ જાણીજોઈને ઘડેલી યોજના નથી. આપણું મન અચેતનપણે, આપોઆપ જૂઠ અને બહાનાના એવા કિલ્લા ચણી લે છે જેથી આપણો અહંકાર ઘવાય નહીં.

આ વિચારનો પાયો સિગ્મંડ ફ્રોઈડે નાખ્યો હતો અને એમની દીકરી અન્ના ફ્રોઈડે ઈ.સ. ૧૯૩૬માં પોતાના પુસ્તકમાં આનું ઊંડું વર્ગીકરણ કર્યું. એમણે બતાવ્યું કે જ્યારે વ્યક્તિ સત્યનો ભાર સહન નથી કરી શકતી, ત્યારે તે નકાર, બહાનાબાજી અથવા દોષારોપણનો આશરો લે છે. આપણે આપણી ભૂલ સ્વીકારવાને બદલે દુનિયા આખી સામે લડવા ઊભા રહી જઈએ છીએ. જાતને સાચી સાબિત કરવાની આ લડાઈ બહાર નથી ચાલતી, આપણા પોતાના જ ભેજામાં ચાલે છે.

આ બચાવ ક્ષણિક રાહત આપે છે, પણ લાંબાગાળે વાસ્તવિકતા સાથેનો આપણો સંબંધ કાપી નાખે છે. વેપાર હોય કે અંગત જિંદગી, માણસ જ્યારે પોતાની નિષ્ફળતા કબૂલવાની ના પાડે ત્યારે સુધરવાનો રસ્તો કાયમ માટે બંધ થઈ જાય છે. લોકો પોતાની બરબાદીને નસીબ, સરકાર કે બીજાના માથે ઢોળી દે છે. સત્ય ન સ્વીકારવું એ પણ એક પ્રકારનો રોગ છે.

અમદાવાદના કાપડ બજારની કોઈ જૂની પેઢી જુઓ. નવી પેઢી કહેશે કે હવે માલ ઓનલાઇન વેચવો પડશે કે બજાર બદલાયું છે. પણ ગાદી પર બેઠેલા સિત્તેર વર્ષના મોભી માનવા તૈયાર નહીં થાય. ધંધો મંદો પડશે એટલે તેઓ કહેશે કે સરકારની નીતિ ખરાબ છે, ગ્રાહકોમાં સમજ નથી રહી, કે પછી જમાનો જ બગડી ગયો છે. પોતાની દુકાન જૂની વિચારસરણીને કારણે ખાડે ગઈ છે તે સત્ય એમનો અહમ્ પચાવી શકતો નથી. આખી દુનિયા ખોટી હોઈ શકે, પણ પોતે ક્યારેય ખોટા ન હોઈ શકે.

તમે જ્યારે તમારી જાતને કોઈ ભૂલ માટે ખુલાસા આપતા પકડી પાડો, ત્યારે સમજી લેવું કે તમારો અહમ્ તમને મૂરખ બનાવી રહ્યો છે. દર્પણ સાચું બતાવે ત્યારે મોં ફેરવી લેવાથી ચહેરા પરનો ડાઘ ભૂંસાઈ જતો નથી.

જે માણસ પોતાની ભૂલથી પોતાની જાતને બચાવ્યા કરે છે, એને છેવટે વિનાશથી કોઈ બચાવી શકતું નથી.