હાથીનું બચ્ચું સિદ્ધાંત

રૂડયાર્ડ કિપલિંગની ૧૯૦૨ની બાળવાર્તા છે: ‘ધ એલિફન્ટ્સ ચાઇલ્ડ’. વાર્તામાં એક નાનું હાથીનું બચ્ચું હતું. એને સખત અદમ્ય જિજ્ઞાસા હતી. તે દરેક સગાંને અણિયાળા સવાલો પૂછતું અને બદલામાં બધા પાસેથી માર ખાતું. એક દિવસ એણે પૂછ્યું કે મગર રાતના વાળુમાં શું ખાય છે? જવાબ શોધવા તે સીધું નદીકિનારે ગયું. મગરે તેનું ટૂંકું નાક પકડીને જોરથી ખેંચ્યું. બચ્ચું માંડ બચ્યું, પણ નાક ખેંચાઈને લાંબી સૂંઢ બની ગયું. શરૂઆતમાં પીડા થઈ, પણ પછી એ જ લાંબી સૂંઢથી તે માખીઓ ઉડાડવા લાગ્યું, ફળ તોડવા લાગ્યું અને બદમાશ સગાંઓને ધોઈ નાખવા લાગ્યું. આ વાર્તા વ્યવસાય અને શિક્ષણમાં એક સત્ય સમજાવે છે: અસહ્ય જિજ્ઞાસા કિંમત વસૂલે છે, પણ આખરે અસાધારણ તાકાત પણ આપે છે.

આ વિચાર કિપલિંગના પ્રખ્યાત બાળસાહિત્યમાંથી આવે છે. આજના મેનેજમેન્ટ અને સર્જનાત્મક જગતમાં આ રૂપક વારંવાર વપરાય છે. મોટાભાગના માણસો સ્થાપિત ચોકઠાંમાં જીવે છે. તેઓ જેવું છે તેવું સ્વીકારી લે છે. ‘હાથીનું બચ્ચું’ એવા માણસનું પ્રતીક છે જે પરંપરાગત જવાબોથી સંતોષ પામતો નથી. તે જોખમી સવાલો પૂછે છે. વ્યવસ્થા તેને દંડ આપે છે, પણ એ જ સંઘર્ષ તેની અનુકૂલનક્ષમતા વધારે છે.

આપણે ત્યાં સ્થિતિચુસ્ત સમાજ પ્રશ્નો પૂછનારાને સહન કરી શકતો નથી. સવાલ પૂછવો એટલે વડીલોનું અપમાન. સવાલ પૂછવો એટલે સત્તાને પડકાર. એક ગુજરાતી સંયુક્ત કુટુંબની કલ્પના કરો. દાદાની ગાદી છે, કાકાઓ અને પિતરાઈ ભાઈઓ સાથે બેસે છે. પેઢીઓથી ચાલતો સોના-ચાંદીનો કે કાપડનો ધંધો છે. એમાં વીસ વર્ષનો કોઈ છોકરો પૂછી બેસે કે આપણે જીએસટીના ચોપડા સાચા કેમ નથી રાખતા? આપણે ઓનલાઇન વેચાણ કેમ નથી શરૂ કરતા? આ સવાલ સાંભળતાં જ આખું કુટુંબ એના પર તૂટી પડે છે. એને ઉદ્ધત ગણવામાં આવે છે, પોકેટમની અટકી જાય છે.

છોકરો ઘરના આ વિરોધ સામે ઝઝૂમે છે. પોતાની નવી રીતો અજમાવવા માટે બહાર જઈને ઠોકરો ખાય છે. નદીના મગર જેવા બજારમાં એનું નાક ખેંચાય છે, નુકસાન થાય છે. પણ દસ વર્ષ પછી એ જ છોકરો આખા કુટુંબમાં સૌથી મોટો નવો બિઝનેસ ઊભો કરે છે. જૂના સંયુક્ત કુટુંબની પેઢી જ્યારે ગ્રાહકો વિના બેસી રહે છે, ત્યારે આ છોકરાની નવી કુશળતા આખા પરિવારને તારે છે. જિજ્ઞાસાની પહેલી સજા પીડા છે, પણ છેવટે એ જ નવી શક્તિ સાબિત થાય છે.

જે લોકો અકળાવનારા સવાલો નથી પૂછતા, એમનાં નાક કદી ખેંચાતાં નથી; પણ પછી આખી જિંદગી એમને બીજાની સૂંઢના સહારે જ જીવવું પડે છે.