પાસાઓ મુજબ બાદબાકી

જ્યારે વિકલ્પોનો ઢગલો થાય ત્યારે માણસનું મગજ દરેક ચીજના ગુણ-દોષનું ગણિત માંડવા બેસતું નથી. એ શોર્ટકટ શોધે છે. આ શોર્ટકટને મનોવિજ્ઞાનમાં 'એલિમિનેશન બાય આસ્પેક્ટ્સ' કહે છે. ૧૯૭૨માં ઇઝરાયલી મનોવૈજ્ઞાનિક એમોસ ત્વર્સ્કીએ આ મોડેલ રજૂ કર્યું હતું. એમણે સાબિત કર્યું કે માણસ શ્રેષ્ઠ વસ્તુ પસંદ નથી કરતો, પણ પોતાના સૌથી મહત્ત્વના એક માપદંડને આધારે નબળા વિકલ્પોને લિસ્ટમાંથી સીધા કચરાપેટીમાં પધરાવી દે છે. આ બાદબાકીની રમત છે, સરવાળાની નહીં.

પદ્ધતિ બહુ સાદી છે. તમે પહેલાં એક સૌથી મોટો નિયમ નક્કી કરો છો. જે વિકલ્પ એ નિયમમાં ફીટ ન બેસે, એ તરત બહાર ફેંકાઈ જાય. જો હજુ પણ પાંચ-દસ વિકલ્પો બાકી રહે, તો તમે બીજો નિયમ લગાવો છો. આ ક્રમ ત્યાં સુધી ચાલે છે જ્યાં સુધી છેલ્લે માત્ર એક જ વિકલ્પ બચે. અર્થશાસ્ત્રના જૂના પંડિતો માનતા હતા કે માણસ દરેક પાસાને ગુણ આપીને તોલમાપ કરે છે. ત્વર્સ્કીએ કહ્યું કે એ બકવાસ છે. માણસ થાકી ગયેલો જીવ છે, એ સૌથી પહેલાં કાતર ચલાવે છે.

આ પદ્ધતિ ઝડપી છે, પણ એમાં એક ભયાનક ખામી છે. તમે જે ક્રમમાં માપદંડો પસંદ કરો છો, એના પર આખો ખેલ નિર્ભર છે. જો તમારો પહેલો જ નિયમ અપરિપક્વ કે ખોટો હોય, તો શક્ય છે કે અંદર છુપાયેલો સૌથી હીરા જેવો વિકલ્પ પહેલા જ ઝાટકે બહાર ફેંકાઈ જાય. શરૂઆતમાં કાતર ખોટી ચાલી ગઈ તો અંતે જે વધશે એ શ્રેષ્ઠ નહીં હોય, ફક્ત બચેલો કચરો હશે.

કોટામાં કે અમદાવાદમાં દીકરાને જેઈઈ કે નીટના કોચિંગ ક્લાસમાં મૂકવા નીકળેલા પિતાજીને જુઓ. શહેરમાં પચાસ ક્લાસ છે. દરેકની મુલાકાત લેવાનો સમય કોઈની પાસે નથી. પિતાજી પહેલો કાપ મૂકે છે: 'ઘરથી ત્રણ કિલોમીટરથી દૂર ન હોવો જોઈએ.' ત્રીસ ક્લાસ એક સેકન્ડમાં કપાઈ ગયા. બીજો કાપ: 'વાર્ષિક ફી એક લાખથી ઓછી હોવી જોઈએ.' બીજા પંદર ક્લાસ બહાર. હવે બચ્યા પાંચ ક્લાસ. એ પાંચમાંથી જેની જાહેરાતનું હોર્ડિંગ મોટું દેખાયું, ત્યાં એડમિશન પાકું. કદાચ ચાર કિલોમીટર દૂર બેઠેલો શિક્ષક દેશનો સર્વશ્રેષ્ઠ ભૌતિકશાસ્ત્રનો નિષ્ણાત હતો, પણ અંતરના પહેલા જ નિયમે એને બહાર ફેંકી દીધો.

આપણે ઉત્તમની શોધમાં નથી હોતા, માત્ર નિર્ણયની માથાકૂટ વહેલી પતાવવાની ઉતાવળમાં હોઈએ છીએ.