એન્જલનું ત્રિપરિમાણીય મોડેલ

શરીર કોઈ એન્જિન નથી કે એક સ્ક્રૂ ઢીલો થયો એટલે આખી ગાડી અટકી પડે. તબીબી જગતમાં સદીઓથી રોગને ફક્ત લોહી, પેશી અને વાયરસના હિસાબે જ જોવામાં આવતો હતો. અંગ્રેજીમાં તેને બાયોમેડિકલ મોડેલ કહે છે. જ્યોર્જ એન્જલ નામના મનોચિકિત્સકે ૧૯૭૭માં 'સાયન્સ' જર્નલમાં આ સંકુચિત દૃષ્ટિકોણ સામે બળવો કર્યો. એમણે કહ્યું કે દર્દીને ફક્ત જીવવિજ્ઞાનથી ન સમજી શકાય. સ્વાસ્થ્ય અને બીમારી ત્રણ પરિબળોના સંગમથી બને છે: જૈવિક, માનસિક અને સામાજિક. આ ત્રિપુટી એટલે એન્જલનું ફ્રેમવર્ક.

તમને માથાનો દુખાવો થાય ત્યારે ન્યુરોલોજીસ્ટ એમઆરઆઈ સ્કેન જોશે. એ જૈવિક પાસું છે. પણ દુખાવો કદાચ તમારી અંદર દબાયેલી ચિંતા કે ડિપ્રેશનને કારણે હોય, જે મનોવૈજ્ઞાનિક પાસું છે. ત્રીજું પાસું છે તમારો માહોલ—ઓફિસનું રાજકારણ, ઘરમાં ચાલતો કંકાસ કે બેંક ખાતામાં ખૂટતા પૈસા. જો આ સામાજિક ગૂંચ ન ઉકેલાય તો ગમે તેટલી મોંઘી ગોળીઓ પણ લાંબે ગાળે બેઅસર સાબિત થાય છે. માનવી માત્ર માંસ અને હાડકાંનો ઢગલો નથી, પણ સંબંધો અને વિચારોનો સરવાળો છે.

આ વાત સમજવી હોય તો આપણા દેશના ક્રિકેટરો તરફ નજર કરો. રણજી ટ્રોફીનો કોઈ તેજસ્વી ફાસ્ટ બોલર અચાનક ઈજાગ્રસ્ત થાય છે. એના સ્નાયુ ખેંચાઈ ગયા છે, એ જૈવિક સત્ય છે. ફિઝિયો એને કસરત કરાવે છે અને ડોક્ટર સ્ટીરોઈડ આપે છે. પણ મેદાન પર પાછા ફરતાં જ એનો પર્ફોર્મન્સ તૂટી પડે છે. કેમ? ટીમમાંથી બહાર ફેંકાઈ જવાનો ડર એનું મનોવૈજ્ઞાનિક પરિબળ છે. સોશિયલ મીડિયા પર થતી ટ્રોલિંગ અને કુટુંબની આર્થિક અપેક્ષાઓ એનું સામાજિક પરિબળ છે. જ્યાં સુધી આ ત્રણેય મોરચે સમાધાન ન મળે ત્યાં સુધી એ ખેલાડી માત્ર ફિટનેસ ટેસ્ટ પાસ કરીને પણ મેચ વિનર બની શકતો નથી.

આપણે આખી જિંદગી સમસ્યાના માત્ર એક છેડાને રિપેર કરવામાં વેડફી નાખીએ છીએ. બીમારી હોય કે સંબંધોની ખટાશ, મૂળ ઊંડાણમાં હોય છે. જે વ્યવસ્થા માત્ર શરીરની સારવાર કરે છે અને મન તથા સમાજને નજરઅંદાજ કરે છે, તે ક્યારેય કાયમી ઈલાજ આપી શકતી નથી.

દર્દ હંમેશા શરીરમાં દેખાય છે, પણ એનો જન્મ ઘણીવાર સંજોગો અને સ્વભાવના ચોકઠામાં થતો હોય છે.