ભાવિ પ્રસંગ કલ્પના

માણસ સિવાય કોઈ પશુ આવતી કાલનું આયોજન કરી શકતું નથી. કાગડો ખોરાક છુપાવે છે પણ એ સહજવૃત્તિ છે, કલ્પના નથી. મનોવિજ્ઞાનમાં એક સંકલ્પના છે: ભવિષ્યના કોઈ ચોક્કસ દિવસનું દ્રશ્ય આંખ સામે જીવંત કરવું. માત્ર ‘મારે ભવિષ્ય સુધારવું છે’ એવો અમૂર્ત વિચાર નહીં, પણ એક નિર્ધારિત તારીખે હું ક્યાં હોઈશ, શું પહેરીશ અને કેવું અનુભવીશ તેની ચિત્રાત્મક વિગત મનમાં ઊભી કરવી. મગજ જે ક્ષણે ભવિષ્યની ફિલ્મ બનાવે છે, તે જ ક્ષણે વર્તમાનની મૂર્ખામી અટકી જાય છે.

આ વિચાર મગજના મેમરી નેટવર્કના સંશોધનોમાંથી આવ્યો છે. હાર્વર્ડના પ્રોફેસર ડેનિયલ શેક્ટર અને અન્ય સંશોધકોએ બતાવ્યું કે આપણે ભૂતકાળને યાદ કરવા માટે જે ન્યુરોન્સ વાપરીએ છીએ, બરાબર તે જ મગજના ભાગો ભવિષ્યની ઘટના રચવા માટે વપરાય છે. માણસ વર્તમાનમાં જીવવા માટે પ્રોગ્રામ થયેલો છે. આજનો આઈસ્ક્રીમ દેખાય છે, દસ વર્ષ પછીનો ડાયાબિટીસ અદ્રશ્ય છે. જ્યારે તમે આગામી જીવનને દ્રશ્યમાન બનાવો છો, ત્યારે મગજનું ‘ડિસ્કાઉન્ટિંગ’ ઘટી જાય છે. અજ્ઞાત ભવિષ્ય વાસ્તવિક બની જાય છે.

આપણે બધા વર્તમાનના ગુલામ છીએ. હાથમાં ક્રેડિટ કાર્ડ આવે એટલે તત્કાળ સુખ ખરીદી લઈએ છીએ. નિવૃત્તિ કે માંદગીનું ભવિષ્ય કાગળ પર માત્ર એક આંકડો બનીને રહી જાય છે, એટલે એ આપણને ડરાવી શકતું નથી. જો માણસ ભાવિ પ્રસંગને સિનેમાના દ્રશ્યની જેમ મનમાં ના જોઈ શકે, તો એ બચત કરી શકતો નથી. આ કોઈ આધ્યાત્મિક ધ્યાન નથી; આ માનસિક સમયયાત્રા છે. જે માણસ પોતાના વૃદ્ધ સ્વરૂપને રૂબરૂ જોઈ શકે છે, તે આજની બિનજરૂરી મોજશોખ પર બ્રેક મારી શકે છે.

ધારો કે અમદાવાદના એક યુવાનને નવો સ્માર્ટફોન લેવો છે. પગાર ચાલીસ હજાર છે અને ફોન એંસી હજારનો. બેંકવાળો ‘નો કોસ્ટ ઈએમઆઈ’ની જાળ ફેંકે છે. સામાન્ય માણસ ફસાઈ જશે. પણ જો એ યુવાન આંખ બંધ કરીને કલ્પના કરે: આજથી ત્રણ વર્ષ પછી પોતાની બહેનનાં લગ્ન છે, હાથમાં પૈસા નથી, બેંકનું ખાતું ખાલી છે અને પોતે સગાંઓ સામે હાથ લંબાવીને ઊભો છે. આ ચોક્કસ, કમકમાટી ઉપજાવતું દ્રશ્ય મનમાં આવતાં જ સ્માર્ટફોનનો મોહ ઊડી જાય છે. વીમો કે રોકાણ માત્ર ગણિતથી નથી થતાં, ભવિષ્યની પીડાની સ્પષ્ટ કલ્પનાથી થાય છે.

જે માણસ પોતાના આવતીકાલના ઘડપણનું મોઢું સ્પષ્ટ જોઈ શકતો નથી, એને આજનો હપ્તો ક્યારેય મોંઘો લાગતો નથી.