એવરેસ્ટ થ્રેશોલ્ડ

પર્વતારોહણમાં શિખર પર પહોંચવું એ અડધી જ સફર છે. ખરી કટોકટી પાછા ફરવામાં હોય છે. એવરેસ્ટ ચડનારાઓ માટે બપોરે બે વાગ્યાનો એક પથ્થર જેવો નિયમ હોય છે. ભલે તમે ટોચથી માત્ર દસ ડગલાં દૂર હો, જો ઘડિયાળમાં બે વાગી ગયા તો તમારે પાછા વળવું જ પડે. આ નિયમ એટલે એવરેસ્ટ થ્રેશોલ્ડ. મુશ્કેલીની પરાકાષ્ઠાએ જ્યારે તમારું મગજ થાકી ગયું હોય અને અહંકાર ઊંચાઈ પર હોય, ત્યારે નિર્ણય લેવાની શક્તિ ખતમ થઈ જાય છે. તેથી ક્યારે અટકવું તે પહેલાંથી જ નક્કી હોવું જોઈએ.

આ વિચાર વ્યવસાય અને નિર્ણયશાસ્ત્રમાં પર્વતારોહક રોબ હોલની કરૂણ કથાઓ અને લેખક જિમ હાઈસ્મિથ જેવા વિચારકો દ્વારા ચર્ચાયો છે. મૂળ વાત સીધી છે. જ્યારે આપણે કોઈ મોટા પ્રોજેક્ટમાં જીવ રેડી દઈએ છીએ, ત્યારે પાછા વળવું સૌથી અઘરું લાગે છે. આપણી મહેનત અને ડૂબી ગયેલી મૂડી આપણી આંખ આડે પાટા બાંધી દે છે. જો તમે શરૂઆત કરતાં પહેલાં જ અટકી જવાની ચોક્કસ મર્યાદા નહીં બાંધો, તો મહત્ત્વાકાંક્ષા તમને ખાઈ જશે.

આપણે આ ભૂલ રોજ કરીએ છીએ. નુકસાન કરતી કંપનીઓ ખેંચ્યે રાખીએ છીએ. ખોટા સંબંધોમાં વર્ષો વેડફીએ છીએ. શેરબજારમાં શેર ઘટતો જાય છતાં વેચવાની હિંમત ચાલતી નથી, કારણ કે આપણે કોઈ સ્ટોપલોસ નક્કી કર્યો નહોતો. જ્યારે દાવ પર બધું લાગેલું હોય ત્યારે આપણું મન ક્યારેય વાજબી નિર્ણય નથી લઈ શકતું. તે આશાના સહારે જીવે છે, અને આશા ઘણીવાર આપઘાતી નીવડે છે.

સરકારી કચેરીઓ આ રોગનું મોટું ઉદાહરણ છે. ધારો કે કોઈ વિભાગે પાંચ કરોડનો આઈટી પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યો. બે વર્ષમાં સિસ્ટમ નકામી સાબિત થઈ ગઈ અને દસ કરોડ વપરાઈ ગયા. હવે બાબુઓ ફાઈલ બંધ કરવાને બદલે બીજા વીસ કરોડ મંજૂર કરે છે, કારણ કે નિષ્ફળતા સ્વીકારવાની એમની છાતી નથી. જો પહેલા દિવસથી નિયમ હોત કે આ તારીખ કે આટલા ખર્ચ પછી કામ ન થાય તો પ્રોજેક્ટ રદ, તો સરકારી તિજોરી બચી જાત. અમલદારો લક્ષ્ય પાછળ એટલા આંધળા બને છે કે નુકસાનની ખાઈ દેખાતી નથી.

જીતવાની જીદ સારી બાબત છે, પણ ક્યારે હાર સ્વીકારીને પાછા વળવું તે અગાઉથી નક્કી ન હોય તો જીદ હંમેશા કબર ખોદે છે.