પ્રયોગ કાતા

મોટા ફેરફારો હંમેશાં ભવ્ય યોજનાઓથી નથી આવતા. જાપાની માર્શલ આર્ટ્સમાં 'કાતા' એટલે વારંવાર દોહરાવાતી નિયમિત હિલચાલ. માઈક રોથરે ટોયોટાની ઉત્પાદન પદ્ધતિનો અભ્યાસ કરીને આ વિચાર આપ્યો. વિચાર સાદો છે. તમે ક્યાં પહોંચવા માંગો છો તે નક્કી કરો, વર્તમાન સ્થિતિ માપો અને પછી વચ્ચેનું અંતર કાપવા માટે મોટા કૂદકા મારવાને બદલે નાના, ઝડપી પ્રયોગોની એક અવિરત ટેવ પાડો.

આ કોઈ જાદુઈ મેનેજમેન્ટ મંત્ર નથી, વૈજ્ઞાનિક અભિગમની શિસ્તબદ્ધ કસરત છે. પહેલાં એક નાની ધારણા બાંધો. પછી એ ધારણાને ચકાસવા માટે ચોવીસ કલાકમાં એક નાનો પ્રયોગ કરો. પરિણામ શું આવ્યું તે જુઓ. ધારણા સાચી પડી કે ખોટી? ભૂલમાંથી શીખો અને બીજો પ્રયોગ અજમાવો. મોટાભાગના વેપારીઓ કોઈ મોટો અખતરો કરે છે, કરોડો રૂપિયા ડૂબાડે છે અને પછી કિસ્મતને દોષ દે છે. પ્રયોગ કાતા કહે છે કે નુકસાન એટલું જ નાનું હોવું જોઈએ જે પચાવી શકાય.

આપણે ત્યાં માન્યતા છે કે વેપાર એટલે માત્ર હિંમત કે ગટ ફીલિંગ. સુરતના કાપડ બજારના એક વેપારીનો વિચાર કરો. એ પોતાની નવી પ્રિન્ટેડ સાડીઓની આખી લોટ એકસાથે દસ હજાર નંગમાં છપાવી નાખે તો એ જુગાર છે. બુદ્ધિશાળી વેપારી પ્રયોગ કાતા વાપરશે. તે ફક્ત પચાસ નંગ તૈયાર કરશે. રિંગ રોડની પોતાની દુકાને બે અઠવાડિયા એ પ્રદર્શનમાં મુકશે. ગ્રાહકો શું પૂછે છે, કયો રંગ નકારાયો તે જોશે. મળેલા પ્રતિસાદ મુજબ ડિઝાઇનમાં ફેરફાર કરશે અને પછી જ મોટો ઓર્ડર મૂકશે.

જિંદગીમાં પણ આ જ નિયમ ચાલે છે. આપણે આખી જિંદગી રાતોરાત બદલી નાખવાના ભ્રમમાં રહીએ છીએ. નવું કરિયર, નવો ધંધો કે નવો શોખ, દરેક જગ્યાએ ભવ્યતાની લાલચ ડૂબાડે છે. મોટા લક્ષ્યો સામે રાખીને રોજિંદા જીવનમાં એક પછી એક વ્યવહારુ અખતરા કરતા રહેવું એ જ પરિપક્વતા છે. યોજનાઓ કાગળ પર સુંદર લાગે છે, પરિણામો હંમેશાં જમીન પરના નાના પ્રયોગોમાંથી પેદા થાય છે.

મોટો કૂદકો મારવા જતાં હાડકાં તૂટે છે. ડગલે ને પગલે માટી ચકાસનાર માણસ ક્યારેય ખાડામાં નથી પડતો.