પ્રયોગકર્તાનો ચક્રવ્યૂહ

તમે સાચું પરિણામ મેળવ્યું છે કે નહીં, તે નક્કી કરવા માટે એક સાચો પ્રયોગ જોઈએ. પણ પ્રયોગ પોતે સાચો છે કે નહીં, તે ચકાસવા માટે તમને પહેલેથી સાચા પરિણામની ખબર હોવી જોઈએ. આ એક અંધ ગોળ ચક્કર છે. વિજ્ઞાનના સમાજશાસ્ત્રી હેરી કોલિન્સે ૧૯૮૦ના દાયકામાં આ વિચાર મુક્યો હતો. તેમણે ગુરુત્વાકર્ષણના તરંગો શોધવા મથતા ભૌતિકશાસ્ત્રીઓના ઝઘડાઓ જોઈને આ ફંદો પકડ્યો હતો. જ્યારે કોઈ નવી શોધ થતી હોય ત્યારે કસોટી સાચી છે કે સાધન ખામીયુક્ત છે, તે નક્કી કરવાનો કોઈ સ્વતંત્ર રસ્તો બચતો નથી.

આ માત્ર લેબોરેટરીનો સવાલ નથી. વાસ્તવિક જીવનમાં અને કારોબારમાં આપણે દરરોજ આ કૂંડાળામાં ફસાઈએ છીએ. કોઈ નવી પદ્ધતિ સાચી છે કે ખોટી, તે માપવા માટે આપણે જૂના ચશ્મા પહેરીએ છીએ. જો પરિણામ આપણી અપેક્ષા મુજબ આવે તો આપણે પ્રક્રિયાને બિરદાવીએ છીએ. જો પરિણામ જૂની માન્યતા તોડે, તો આપણે કહી દઈએ છીએ કે તપાસ કરવાની રીત જ બોગસ હતી. પુરાવો સાચો છે કે નહીં તેનો આધાર આપણી જૂની થિયરી પર રહે છે, અને થિયરી સાચી છે કે નહીં તેનો દાવો આ પુરાવા પર ટકે છે. પૂર્વગ્રહ અહીં વિજ્ઞાનનો વેશ ધારણ કરે છે.

ધારો કે કોઈ નવી ખાનગી બેંક એક નવો સોફ્ટવેર લાવે છે. આ એલગોરિધમ નાના શહેરોના ફેરીવાળાઓ અને કરિયાણાના વેપારીઓને અનસિક્યોર્ડ લોન આપવાની નવી સિસ્ટમ બનાવે છે. જૂના ક્રેડિટ સ્કોરને બદલે તે દુકાનદારના દૈનિક રોકડ વ્યવહાર અને યુપીઆઈ સ્કેનિંગ પર આધાર રાખે છે. હવે બેંક મેનેજરે આ નવી સિસ્ટમ ચકાસવી છે. તે શું કરશે? તે જૂના સિબિલ સ્કોર કાઢશે. નવી સિસ્ટમે પાસ કરેલા માણસને જો જૂનો સ્કોર નકારી દે, તો મેનેજર કહેશે કે સોફ્ટવેર કચરો છે. પણ જો જૂનો સ્કોર જ અંતિમ સત્ય હોય, તો નવી સિસ્ટમ લાવવાની જરૂર જ ક્યાં હતી? નવું સાધન સાચું છે કે નહીં તે જાણવા માટે તમે એ જ જૂની માપપટ્ટી વાપરો છો, જેને બદલવા તમે નીકળ્યા હતા.

વીમા કંપનીઓમાં પણ આવું જ થાય છે. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આધારિત નવો ક્લેમ સેટલમેન્ટ નિયમ બનાવો. જો તે દાવો મંજૂર કરે અને અગાઉના મેન્યુઅલ સર્વેયર તેને નકારે, તો કંપની તપાસ કરનાર અલ્ગોરિધમને ખોટો માને છે. પરિણામે કોઈ નવી ક્રાંતિ સ્થાપિત થતી નથી. જ્યાં સુધી કોઈ પદ્ધતિ આપણી જૂની અપેક્ષાઓને સંતોષે નહીં ત્યાં સુધી આપણે તેને માન્યતા આપતા નથી, અને જો એ જૂનું જ પુનરાવર્તન કરે તો તેની કોઈ નવી કિંમત નથી.

નવા સત્યને શોધવા માટે જ્યારે તમે જૂના ત્રાજવાનો ઉપયોગ કરો છો, ત્યારે તમે સત્ય નહીં પણ પોતાનો અહંકાર જ તોળો છો.