શોધ અને શોષણનો સંઘર્ષ

તમે નવી રેસ્ટોરન્ટ અજમાવશો કે જ્યાં વર્ષોથી સ્વાદની ખાતરી છે ત્યાં જ જમશો? આ સાદો પ્રશ્ન માનવ મગજનો સૌથી જૂનો સંઘર્ષ છે. ગણિત અને કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાન આને 'એક્સપ્લોર-એક્સપ્લોઇટ ટ્રેડઓફ' કહે છે. એક તરફ શોધ છે, નવી શક્યતાઓની તલાશ. બીજી તરફ શોષણ છે, જાણીતી વસ્તુઓમાંથી વધુમાં વધુ લાભ નીચોવી લેવાની વૃત્તિ. જીવન આ બંનેના ચોકઠા વચ્ચે ઝૂલે છે.

આ વિચાર કમ્પ્યુટર અલ્ગોરિધમ અને પ્રોબેબિલિટી સિદ્ધાંતમાંથી આવ્યો છે. બ્રાયન ક્રિશ્ચિયન અને ટોમ ગ્રિફિથ્સે તેમના પુસ્તકમાં આને રોજિંદા નિર્ણયો સાથે જોડ્યો. નિયમ સીધો છે: તમારી પાસે જેટલો સમય ઓછો, તેટલું શોષણ વધુ કરો. જો શહેરમાં તમારી છેલ્લી સાંજ હોય, તો પ્રયોગો ન કરાય. પણ જો તમે હજુ વીસ વર્ષના હો, તો જેટલા અખતરા થાય તેટલા કરી લેવાય.

આ મોડેલ ન સમજનારા આખી જિંદગી પસ્તાય છે. કેટલાક લોકો કાયમ શોષણ જ કરે છે. સિત્તેર વર્ષે પણ એ જ એક ચવાઈ ગયેલી દુકાનેથી સાડી ખરીદે. એમના જીવનમાં સ્થિરતા હોય છે, પણ નવું શીખવાનું શૂન્ય. બીજા કેટલાક સદાય શોધમાં ભટકે છે. નોકરીઓ બદલે, સંબંધો બદલે, પુસ્તકો અધૂરાં મૂકે. પરિણામ એ આવે કે તેઓ ક્યારેય કોઈ એક વાતનો પૂરો ફાયદો ઉઠાવી શકતા નથી.

મુંબઈના લોકલ ટ્રેનના મુસાફરને જુઓ. રોજ અંધેરીથી ચર્ચગેટ જતી વખતે તે નવા રસ્તા શોધતો નથી. સવારે ૦૮:૪૨ની ફાસ્ટ ટ્રેન, બીજો ડબ્બો, ત્રીજો થાંભલો. આ શુદ્ધ શોષણ છે, કારણ કે સમય કિંમતી છે અને જોખમ પોસાય તેમ નથી. પણ જો શહેર બદલાય, મેટ્રોની નવી લાઈન શરૂ થાય, તો તેણે જીદ છોડીને ફરી શોધ આદરવી પડે. જૂના રૂટને વળગી રહેનારો ટ્રાફિકમાં સબડે છે.

ઉંમર વધે તેમ માણસ શોધવાનું બંધ કરીને જે મળ્યું છે તેને વાપરવા તરફ વળે છે. એ કુદરતી ગણિત છે. પણ જો તમે અજાણ્યા રસ્તે ચાલવાનું સાવ ભૂલી જાઓ, તો જાણીતો રસ્તો પણ ખાડાવાળો થઈ જાય છે.

નવા રસ્તા ન શોધનારો માણસ આખરે જૂના રસ્તાનો કેદી બની જાય છે.