સમજણની ઊંડાઈનો ભ્રમ

આપણને લાગે છે કે આપણને દુનિયા સમજાય છે. ફ્લશ ટોઇલેટ કેવી રીતે કામ કરે છે? ઝિપર કેમ બંધ થાય છે? સાઇકલ કેમ દોડે છે? આપણે માનીએ છીએ કે આ બધું આપણને બરાબર ખબર છે. પણ કાગળ અને પેન આપીને કહો કે ડાયાગ્રામ દોરીને સમજાવો, એટલે હવા નીકળી જાય છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક બીમારીનું નામ છે: સમજણની ઊંડાઈનો ભ્રમ. આપણે કોઈ વસ્તુ વાપરી જાણીએ એટલે માની લઈએ છીએ કે આપણે તેનું આખું મિકેનિઝમ સમજી ગયા.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિકો લિયોનિડ રોઝનબ્લિટ અને ફ્રેન્ક કીલે ઇસવીસન ૨૦૦૨માં પ્રયોગો કરીને સાબિત કર્યો. એમણે લોકોને સામાન્ય ઉપકરણોની કાર્યપદ્ધતિ પર પોતાનું જ્ઞાન રેટ કરવા કહ્યું. મોટા ભાગના લોકોએ પોતાને હોશિયાર ગણાવ્યા. પછી એમને દરેક પાર્ટ કેવી રીતે હલે છે તે વિગતવાર લખવા કહ્યું. પરિણામ શૂન્ય આવ્યું. માણસ પોતાના મગજની છીછરી માહિતીને ઊંડી સમજણ માની બેસે છે, કારણ કે એ વાસ્તવિકતા સાથે અથડાયો હોતો નથી.

આ ભ્રમનું સૌથી મોટું નુકસાન અહંકાર છે. રાજકારણ, અર્થશાસ્ત્ર કે રોજિંદી ટેકનોલોજી વિશે દરેક પાસે મજબૂત અભિપ્રાય છે. પણ ઊંડાણપૂર્વક ખુલાસો પૂછો તો શબ્દો ખૂટી પડે છે. આપણે સાંભળેલી વાતો અને પહેરેલા શબ્દોને જ્ઞાન ગણી લઈએ છીએ. કોઈ વિષયનું ઉપરછલ્લું વર્ણન આવડવું અને તેની ભીતરનો કાર્યકારણ સંબંધ સમજવો, આ બે વચ્ચે આકાશ-પાતાળનો ફરક છે.

આપણા દેશના કોચિંગ ક્લાસ અને બોર્ડની પરીક્ષાઓ આ ભ્રમનું સૌથી મોટું કારખાનું છે. કોટા કે અમદાવાદના ક્લાસમાં બેસીને સોલ્વ કરેલા દાખલા જોઈને વિદ્યાર્થી ખુશ થઈ જાય છે. ગાઇડમાંથી પાંચ મુદ્દા ગોખી લીધા એટલે એ માને છે કે ફિઝિક્સ કે કેમિસ્ટ્રી સમજાઈ ગયું. અસલ કસોટી ત્યારે થાય છે જ્યારે નવો સવાલ સામે આવે છે અને પોતાના શબ્દોમાં સિદ્ધાંત સમજાવવાનો હોય છે. દિલીપભાઈનો દીકરો બારમા ધોરણમાં બધું ગોખીને બેઠો છે, પણ પંખો રેગ્યુલેટરથી ધીમો કેમ થાય છે તે પૂછો તો ફેણ માંડીને ઊભો રહી જાય છે. ગોખણપટ્ટી એ માત્ર ઓળખાણ છે, સાચી સમજણ નથી.

જે વાત તમે સાત વર્ષના બાળકને ડ્રોઇંગ દોરીને ન સમજાવી શકો, તે તમને પણ સમજાઈ નથી.