ન્યાયીપણાનો ભ્રમ

સિસ્ટમ બનાવનારાઓ વારંવાર એક દાવો કરે છે: જો તમારે નિયમો એકદમ ચોક્કસ રાખવા હોય, તો ક્યાંક થોડો અન્યાય સહન કરવો પડશે. એવું માનવામાં આવે છે કે સચોટ પરિણામ અને સંપૂર્ણ ન્યાય વચ્ચે કાયમી દુશ્મની છે. કાં તો તમે ગણતરી સાચી રાખો, અથવા બધા સાથે ભલું વર્તન કરો. આ માન્યતા જ એક છેતરામણી છે. તેને અંગ્રેજીમાં ફેરનેસ ઇલ્યુઝન કહે છે. વાસ્તવમાં આ કહેવાતો વિરોધાભાસ મોટા ભાગે સિસ્ટમની આળસ છુપાવવા માટે ઊભો કરવામાં આવે છે.

આ વિચાર તાજેતરમાં કોલિન એલિસ જેવા સંશોધકોના મશીન લર્નિંગ અને ડેટા ઓડિટના કામમાંથી ચર્ચામાં આવ્યો. બેંકો જ્યારે લોન આપવાના કમ્પ્યુટર મોડેલ બનાવતી હતી, ત્યારે દલીલ કરતી કે પક્ષપાત દૂર કરવા જઈશું તો ચોકસાઈ ઘટી જશે. પરંતુ ડેટાની ઊંડી તપાસ કરતા સાબિત થયું કે સચોટતા અને પક્ષપાતહીનતા વચ્ચે કોઈ અનિવાર્ય ટક્કર હોતી નથી. જૂના પૂર્વગ્રહોને ગણિતનું રૂપ આપી દેવાથી અન્યાય કુદરતી બની જતો નથી.

માણસો પણ રાજકારણ અને વહીવટમાં આ જ ભ્રમ ફેલાવે છે. સત્તાધીશો નિયમો એવા બનાવે છે કે અમુક વર્ગ બહાર ફેંકાઈ જાય, અને પછી હાથ ઊંચા કરીને કહે છે કે નિયમ તો નિયમ છે, વહીવટી ચોકસાઈ માટે આટલું બલિદાન અનિવાર્ય છે. આપણે માની લઈએ છીએ કે સિસ્ટમ નિર્દોષ છે અને ન્યાય તોલવો અઘરો છે. હકીકતમાં જે ગણતરી નબળાને બહાર રાખે છે, તે ગણતરી જ ખોટી હોય છે.

ભારતીય ચૂંટણીમાં આ રમત સ્પષ્ટ દેખાય છે. ચૂંટણી પંચ કે સ્થાનિક તંત્ર મતદાર યાદી સાફ કરવાના નામે એક ઝુંબેશ ચલાવે છે. દાવો એવો હોય છે કે બોગસ નામો હટાવીને યાદી સો ટકા ચોક્કસ બનાવવી છે. પરિણામ એ આવે છે કે ઝૂંપડપટ્ટીના, સ્થળાંતર કરતા કે લઘુમતી મજૂરોના હજારો સાચા મત આપોઆપ કપાઈ જાય છે. નેતાઓ અને બાબુઓ કહેશે કે સિસ્ટમ ચોખ્ખી રાખવા આટલું નુકસાન તો થાય. આ ખુલ્લો ભ્રમ છે. યાદી સચોટ પણ બની શકે અને દરેક નાગરિકનો હક પણ જળવાઈ શકે, જો ખરેખર ન્યાય કરવાની દાનત હોય.

સિસ્ટમ જ્યારે કહે કે પરિણામ લાવવા થોડો અન્યાય ચલાવી લેવો પડે, ત્યારે સમજી લેવું કે એની ચોકસાઈમાં જ કોઈ મોટો ગોટાળો છે.