ખોટો થાક

શરીર તાજું હોય, પણ મગજ હથિયાર હેઠાં મૂકી દે. આ સ્થિતિ એટલે ફેક ફટીગ અથવા ખોટો થાક. સ્નાયુઓમાં લોહી બરાબર દોડે છે, ઊર્જા પણ મોજૂદ છે, છતાં સોફા પરથી ઊભા થવાનું મન થતું નથી. આ કોઈ શારીરિક બીમારી નથી. આ મગજની આળસ અને આત્મરક્ષણની ચાલબાજી છે. જ્યારે કામ કંટાળાજનક બને, માનસિક તણાવ વધે કે લક્ષ્ય અસ્પષ્ટ હોય, ત્યારે મગજ ખોટા સંકેતો મોકલે છે. તે તમને કહે છે કે તમે સાવ નિચોવાઈ ગયા છો, જ્યારે હકીકતમાં અંદર હજુ પૂરી તાકાત બાકી હોય છે.

આ વિચાર આધુનિક મનોવિજ્ઞાન અને રમતગમત વિજ્ઞાનમાંથી આવ્યો છે. તેનો ચોક્કસ જનક કોણ છે તે જાણીતું નથી. એથ્લેટ્સ પર થયેલા અવલોકનો કહે છે કે દોડવીર જ્યારે હાર માને છે, ત્યારે તેનું શરીર નહીં પણ તેનું મગજ પહેલાં થાકે છે. ન્યુરોસાયન્સની ભાષામાં કહીએ તો, મગજ ઊર્જા બચાવવા માટે તમને થાકનો વહેમ કરાવી દે છે. આ વાસ્તવિક થાક અને મનોવૈજ્ઞાનિક બહાનાબાજી વચ્ચેનો ભેદ છે.

ખોટા થાકને ઓળખવો અઘરો છે કારણ કે તેનો અનુભવ સાચો લાગે છે. આંખો ઘેરાય, માથું ભારે લાગે અને કામ મુલતવી રાખવાનું મન થાય. પણ જરા જુઓ, એ જ થાકેલા માણસને ગમતી પ્રવૃત્તિ કે કોઈ કટોકટી મળે તો અચાનક ઊર્જા ક્યાંથી પ્રગટ થાય છે? ખરી મુશ્કેલી એ છે કે આપણે ખોટા થાકને સાચો માનીને આરામ કરવા બેસી જઈએ છીએ. પરિણામે કામ અટકી પડે છે અને આળસની આદત પડી જાય છે.

સુરતના કાપડ બજારમાં આ દ્રશ્ય રોજ જોવા મળે છે. રિંગ રોડની ગાદી પર બેઠેલા વેપારી હરેશભાઈ બપોરે ત્રણ વાગ્યે બગાસાં ખાતા કહેશે કે આજે તો કમર તૂટી ગઈ, હવે એક પણ તાકો તપાસવાની તાકાત નથી. પણ એ જ ક્ષણે જો કોઈ દલાલ મોટો રોકડીયો સોદો લઈને આવે, તો હરેશભાઈની આંખો ચમકી ઊઠે છે. કમરનો દુખાવો ગાયબ થઈ જાય છે અને તેઓ તરત ચોપડા ખોલીને બેસી જાય છે. આ અગાઉનો થાક શારીરિક નહોતો, માત્ર કંટાળાજનક હિસાબો સામે મગજે ઊભો કરેલો ભ્રમ હતો.

થાક હંમેશાં સ્નાયુઓનો નથી હોતો, ઘણીવાર રસ ગુમાવી બેઠેલા મનનો હોય છે. જ્યારે પણ કામ છોડવાનું મન થાય, ત્યારે પૂછવું પડે કે ખરેખર બેટરી પતી ગઈ છે કે માત્ર ચાર્જર બદલવાની જરૂર છે.

શરીર ક્યારેય એટલું વહેલું હારતું નથી, જેટલું વહેલું મગજ બહાનું શોધી લે છે.