સમાન જ્ઞાનની ભ્રમણા

આપણે હંમેશાં માની લઈએ છીએ કે સામેવાળો માણસ મૂર્ખ છે અથવા અધૂરી માહિતી ધરાવે છે. જો હું એને મારા જેટલા જ આંકડા અને સાચા તથ્યો બતાવી દઈશ, તો એ તરત મારી વાત સ્વીકારી લેશે. આ માન્યતા તદ્દન ખોટી છે. આને અંગ્રેજીમાં 'ફેલસી ઓફ ઇક્વલ નોલેજ' કહેવાય છે. વિચારક ઇલાના રેડસ્ટોને તેમના પુસ્તક 'ધ સર્ટેનટી ટ્રેપ'માં આ ખ્યાલ સ્પષ્ટ કર્યો છે. મતભેદ હંમેશાં અજ્ઞાનમાંથી નથી જન્મતો. માણસો પાસે એકસરખી માહિતી હોય તો પણ તેઓ અલગ-અલગ તારણ પર આવી શકે છે.

વિવાદનું મૂળ માહિતીની અછત નથી, દ્રષ્ટિકોણનો તફાવત છે. બે માણસો એક જ અકસ્માત જુએ છે, છતાં બંનેની વાર્તા અલગ હોય છે. એક માટે ઝડપ ગુનો છે, બીજા માટે રસ્તાનો ખાડો. વાસ્તવિકતા એ છે કે દરેક વ્યક્તિ માહિતીને પોતાની માન્યતાઓ, પૂર્વગ્રહો અને સંસ્કારોના ચશ્મામાંથી ગાળીને જુએ છે. જ્યારે કોઈ તમારી સાથે અસંમત થાય છે, ત્યારે એ જરૂરી નથી કે એને ઓછું જ્ઞાન છે. એણે એ જ હકીકતોને જુદી પ્રાથમિકતા આપી છે.

આ ભ્રમણા આપણને ઘમંડી બનાવે છે. આપણે ચર્ચા જીતવા માટે સામેવાળા પર દલીલોનો ઢગલો કરીએ છીએ. વોટ્સએપ પર લાંબા લેખો ફોરવર્ડ કરીએ છીએ અને માનીએ છીએ કે વાંચીને એનું હૃદયપરિવર્તન થઈ જશે. રાજકારણ હોય કે ધર્મ, આપણે સામેની વિચારધારાવાળાને માત્ર ‘અભણ’ કે ‘ગેરમાર્ગે દોરાયેલો’ માની લઈએ છીએ. આ એક આળસુ બૌદ્ધિક અભિગમ છે. સાચો સંવાદ ત્યારે જ શક્ય બને જ્યારે તમે સ્વીકારો કે સામેવાળો સંપૂર્ણ જ્ઞાની હોવા છતાં તમારી વિરુદ્ધ વિચારી શકે છે.

આપણા સંયુક્ત કુટુંબમાં આ રોજ બને છે. ધારો કે વડીલ મકાન વેચવાની ના પાડે છે અને યુવાન દીકરો એ જ મિલકત વેચીને નવા ધંધામાં પૈસા રોકવા માગે છે. બંને પાસે બેંકની પાસબુક, મિલકતનો ભાવ અને મોંઘવારીના સમાન આંકડા છે. દીકરો વિચારે છે કે બાપાને આજના બજારનું ભાન નથી, એટલે એ પ્રોપર્ટીના બ્રોશર બતાવી સમજાવવા મથે છે. પણ બાપા માટે એ ઘર માત્ર ઈંટો નથી, ચાલીસ વર્ષની સુરક્ષા અને પ્રતિષ્ઠા છે. અહીં માહિતી ખૂટતી નથી, મૂલ્યો ટકરાય છે.

સામેવાળાને અજ્ઞાની માની લેવો એ સૌથી સસ્તો બચાવ છે; લોકો તથ્યોના અભાવે નહીં, પોતાની પ્રાથમિકતાઓને કારણે અસંમત થાય છે.