જાણીતા ઇરાદાનો ભ્રમ

કોઈ માણસ તમારી વાત સાથે અસંમત થાય ત્યારે તમે શું વિચારો છો? મોટા ભાગના લોકો માની લે છે કે સામેવાળો બદમાશ છે. એનો ઇરાદો જ મેલો છે. તે જાણીજોઈને સત્ય છુપાવે છે. આ માનસિક ભૂલનું નામ છે જાણીતા ઇરાદાનો ભ્રમ. સમાજશાસ્ત્રી ઇલાના રેડસ્ટોને પોતાના પુસ્તક ધ સર્ટિન્ટી ટ્રેપમાં આ ખ્યાલ વિગતવાર મૂક્યો છે. આ ભ્રમ એવી ખોટી ધારણા પર ઊભો છે કે સામેવાળી વ્યક્તિ કોઈ ચોક્કસ મત ધરાવે છે, એટલે તમે તેના દિલમાં છુપાયેલો બદદાનતનો હેતુ આરપાર વાંચી શકો છો.

આપણે માની લઈએ છીએ કે જો મારી પાસે જે હકીકતો છે તે જ હકીકતો સામેવાળા પાસે પણ હોય, તો તેણે મારા જેવો જ નિર્ણય લેવો જોઈએ. જો તે છતાં પણ જુદો મત રાખે, તો એ મૂર્ખ છે અથવા સ્વાર્થી છે. આપણે વિચારોના મતભેદને ચારિત્ર્યના દોષમાં ફેરવી નાખીએ છીએ. આ બૌદ્ધિક અહંકારનું સૌથી નકામું સ્વરૂપ છે. સામેવાળાનો અનુભવ, એની પ્રાથમિકતાઓ અને એનું જગત જુદું હોઈ શકે છે. પણ આપણે એટલું વિચારવાની તસ્દી લેતા નથી અને સીધો એના ઇરાદા પર હુમલો કરીએ છીએ.

આ ભ્રમ આપણા રોજિંદા જીવનમાં અને સોશિયલ મીડિયા પર ઝેર ઘોળે છે. લોકો તર્ક સામે તર્ક મૂકવાનું ભૂલી ગયા છે. હવે સીધા લેબલ ચોંટાડવામાં આવે છે. રાજકારણ હોય કે કુટુંબ, બે પક્ષો વચ્ચેનો સંવાદ એટલે તૂટી જાય છે કારણ કે બંને પક્ષે એકબીજાને બદઇરાદાવાળા માની લીધા હોય છે. તમે સામેવાળાને જ્યારે વિલન જાહેર કરી દો છો, ત્યારે ચર્ચા પૂરી થઈ જાય છે અને યુદ્ધ શરૂ થાય છે.

શિક્ષણ અને ટ્યુશન ક્લાસિસની દુનિયામાં આ રોજ બને છે. અમદાવાદના મુકેશભાઈનો દીકરો બારમા ધોરણમાં છે. પિતા ઇચ્છે છે કે છોકરો રોજ ૧૪ કલાક જેઈઈના કોચિંગમાં બેસે. માતા કહે છે કે આટલું દબાણ ન હોવું જોઈએ, થોડી રમત પણ જરૂરી છે. મુકેશભાઈ તરત પત્ની પર વરસી પડે છે: તને દીકરાના ભવિષ્યની કોઈ ચિંતા જ નથી, તું એની જિંદગી બગાડવા બેઠી છે. હકીકતમાં માતાનો હેતુ પણ દીકરાનું ભલું કરવાનો જ છે, માત્ર એનો રસ્તો અલગ છે. પણ પિતાએ માની લીધું કે સામેવાળાનો ઇરાદો જ ખરાબ છે.

સામેવાળાનો મત ખોટો હોઈ શકે છે, એનો ઇરાદો નહીં. બીજાના મન વાંચવાની કોશિશ ન કરો, તમારી પાસે એક્સ-રે મશીન નથી.