દૂરનું સ્થળાંતરણ

એક ક્ષેત્રમાં શીખેલી આવડત બીજા સાવ અલગ ક્ષેત્રમાં કામ આવી જાય, તેને મનોવિજ્ઞાનમાં ‘ફાર ટ્રાન્સફર’ કહે છે. મોટા ભાગના લોકો માને છે કે ક્રિકેટ શીખવું હોય તો માત્ર બેટ પકડતા જ આવડવું જોઈએ. સંગીત શીખવું હોય તો માત્ર સૂર સાથે જ નિસ્બત હોવી જોઈએ. આ સાંકડી દ્રષ્ટિ છે. ગણિતનું તાર્કિક ચિંતન જ્યારે કોઈને શેરબજારના જોખમો માપવામાં કે વાર્તાના પ્લોટ ગોઠવવામાં મદદ કરે, ત્યારે બુદ્ધિનું આ દૂરનું સ્થળાંતરણ સક્રિય બને છે.

આ વિચાર શિક્ષણશાસ્ત્ર અને મનોવિજ્ઞાનની જૂની ચર્ચામાંથી આવ્યો છે. ડેવિડ એપ્સ્ટીને પોતાના પુસ્તક ‘રેન્જ’માં આને ખૂબ બળપૂર્વક મૂક્યો. નજીકનું સ્થળાંતરણ સહેલું છે; ટેનિસ રમનારો ટેબલ ટેનિસ ઝડપથી શીખી જાય. પણ શતરંજ રમનારો માણસ એ વ્યૂહરચનાનો ઉપયોગ યુદ્ધભૂમિ કે ધંધાકીય સોદાબાજીમાં કરે, એ સાચું કૌશલ્ય છે. આપણું મગજ જ્યારે બે અસંબંધિત બિંદુઓ વચ્ચે પુલ બાંધે છે, ત્યારે અસલ મૌલિકતા પેદા થાય છે.

આધુનિક સમાજ અતિ-નિષ્ણાતો પેદા કરવાની ફેક્ટરી બની ગયો છે. પાંચ વર્ષના બાળકને માત્ર કોડિંગ કે સંગીત ગોખાવવામાં આવે છે. પરિણામે કૂવાના દેડકા જેવા નિષ્ણાતો વધ્યા છે. જે વ્યક્તિ પાસે વિવિધ ક્ષેત્રોનો કાચો માલ નથી, તેની વિચારસરણી છીછરી રહી જાય છે. જટિલ સમસ્યાઓ ક્યારેય સીધી લીટીમાં ઉકેલાતી નથી. એના માટે અજાણ્યા પ્રદેશમાંથી વિચારો ચોરી લાવવાની હિંમત જોઈએ.

આપણો ફિલ્મ ઉદ્યોગ આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. બોલિવૂડમાં જે દિગ્દર્શકો માત્ર ફિલ્મો જોઈને મોટા થયા છે, તેઓ વાસી અને નકલી સિનેમા બનાવે છે. પણ જેઓ વાસ્તવિક દુનિયામાંથી આવ્યા છે તે ચમકે છે. મણિરત્નમ એમબીએ થયા હતા અને મેનેજમેન્ટની શિસ્ત સ્ક્રીન પર લાવ્યા. શ્રીરામ રાઘવન કે અનુરાગ કશ્યપ ક્રાઈમ સાહિત્ય અને શેરીઓના સાચા અનુભવોને થ્રિલરમાં ઢાળે છે. સિનેમાની તાલીમ માત્ર કેમેરા ચલાવવામાં નથી, જીવનના બીજા છેડેથી કથા ઉછીની લાવવામાં છે.

જે માણસ માત્ર પોતાનું ક્ષેત્ર જાણે છે, હકીકતમાં તે પોતાનું ક્ષેત્ર પણ પૂરું જાણતો નથી.