ઔપચારિક અનુશાસનનો સિદ્ધાંત

મગજ કોઈ કસરતશાળાનું સ્નાયુ નથી કે એક કઠિન કસરત કરવાથી આખું શરીર મજબૂત થઈ જાય. ઓગણીસમી સદીમાં શિક્ષણજગતમાં એક ભ્રમ ઘર કરી ગયો હતો. તેને 'ફોર્મલ ડિસપ્લિન થિયરી' કહે છે. આ સિદ્ધાંત માનતો હતો કે જો વિદ્યાર્થીને અત્યંત અઘરા અને અપ્રસ્તુત વિષયો ગોખાવવામાં આવે, તો તેના મગજની સામાન્ય તાર્કિક ક્ષમતા ખીલી ઊઠે છે. લેટિન કે ગ્રીક જેવી જૂની ભાષાઓ શીખો એટલે કાયદો, વેપાર અને રાજકારણ આપોઆપ આવડી જાય. આ એક ભ્રામક આશ્વાસન હતું.

વિસમી સદીની શરૂઆતમાં એડવર્ડ થોર્નડાઇક જેવા મનોવૈજ્ઞાનિકોએ પ્રયોગો કરીને આ વિચારને તોડી પાડ્યો. તેમણે સાબિત કર્યું કે એક ચોક્કસ કૌશલ્ય શીખવાથી મગજનો સામાન્ય વિકાસ નથી થતો. જો તમે ચેસના બાદશાહ હો, તો તેનો અર્થ એ નથી કે તમે યુદ્ધના મેદાનમાં પણ સિકંદર સાબિત થશો. તાલીમ હંમેશાં ચોક્કસ હોય છે, સામાન્ય નહીં. છતાં આપણી વ્યવસ્થા સદીઓ સુધી આ જ વહેમમાં જીવતી રહી.

આ વિચારનું નુકસાન આજે પણ સમાજ ભોગવે છે. અંગ્રેજોના જમાનામાં ભારતીય રજવાડાંઓના વારસદારોને રાજકુમાર કોલેજોમાં કે વિદેશમાં મોકલવામાં આવતા. ત્યાં તેમને અંગ્રેજી વ્યાકરણ, શેક્સપિયરનાં નાટકો અને લેટિન સાહિત્ય ગોખાવવામાં આવતું. અંગ્રેજ શિક્ષકો માનતા કે આ શાસ્ત્રીય અભ્યાસથી દેશી રાજવીઓનું મગજ શિસ્તબદ્ધ બનશે અને તેઓ કુશળ શાસક થશે. પણ વાસ્તવિકતા વરવી હતી. આ રાજકુમારો રજવાડાની ગાદી પર બેઠા ત્યારે પ્રજાના દુષ્કાળ કે મુત્સદ્દીગીરીના પ્રશ્નો ઉકેલવામાં સાવ વામણા પુરવાર થયા. કવિતાઓનું અનુશાસન વહીવટની વાસ્તવિકતા સામે ધૂળ ચાટતું થઈ ગયું.

કોઈ પણ વિષયની અઘરી તાલીમ માત્ર એ વિષય પૂરતી જ કામ આવે છે. જટિલ ભૂમિતિ ઉકેલવાથી જીવનના વ્યવહારુ નિર્ણયો લેવાની આવડત આપોઆપ આવી જતી નથી. શિક્ષણ જ્યારે જીવનની નક્કર વાસ્તવિકતાથી કપાઈ જાય છે, ત્યારે તે માત્ર કાગળની હોડી જેવું બની રહે છે. મગજને કસરત આપવી સારી વાત છે, પણ ખોટા અખાડામાં પરસેવો પાડવાથી અસલ જિંદગીના દાવપેચ જીતી શકાતા નથી.

જે સાધન લડાઈ માટે ઘડાયું જ ન હોય, તેને ગમે તેટલું ઘસો તો પણ ધાર નથી નીકળતી.