કિલ્લા માનસિકતા

આ એક આક્રમક રક્ષણાત્મક વલણ છે. કિલ્લાની દીવાલો ચણીને અંદર બેસી જવાની વૃત્તિ. બહારની દુનિયા અશાંત છે, ખતરનાક છે અને લૂંટી લેવા તૈયાર બેઠી છે એવી અગાઉથી બાંધેલી માન્યતા. આ માનસિકતા ધરાવતો માણસ કે સંસ્થા નવી તકો શોધવાને બદલે જે છે તેને સાચવવામાં આખી શક્તિ ખર્ચી નાખે છે. વિકાસ ગૌણ બની જાય છે, સલામતી સર્વોપરી બને છે. ચારેય બાજુ ખાઈ ખોદીને પુલ ઊંચો કરી લેવાની આ આદત છે.

આ વિચાર વ્યવસાય, સાયબર સુરક્ષા અને માનસશાસ્ત્રમાં લાંબા સમયથી જુદા જુદા સ્વરૂપે ચર્ચાતો રહ્યો છે. તાજેતરમાં ચાર્લ્સ બી. બેને આ શબ્દપ્રયોગને કેન્દ્રમાં રાખીને પુસ્તક પણ લખ્યું. મૂળ વિચાર સાદો છે. જ્યારે વ્યક્તિ કે સંગઠનને લાગે છે કે બહારનું વાતાવરણ અત્યંત જોખમી છે, ત્યારે તે પોતાની સીમાઓ લોખંડી બનાવી દે છે. નવા વિચારો, નવા લોકો કે નવા પ્રયોગો માટે દરવાજા સજ્જડ બંધ થઈ જાય છે.

આ વલણ તાત્કાલિક શાંતિ આપી શકે, પણ લાંબા ગાળે સડો નોતરે છે. કિલ્લો દુશ્મનને બહાર રાખે છે, પણ સાથોસાથ અંદરના લોકોને કેદી બનાવી દે છે. બહાર શું નવું ચાલી રહ્યું છે તેની ખબર પડતી બંધ થાય છે. અંદર હવા અને સૂર્યપ્રકાશ આવતા નથી. આવી સંસ્થાઓ ધીમે ધીમે અપ્રસ્તુત થઈને પોતાની જ જડતામાં ગૂંગળાઈ મરે છે.

આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ આપણી સરકારી કચેરીઓની બાબુશાહી છે. કોઈ પણ કલેક્ટર કચેરી કે સચિવાલયમાં જાઓ. ટેબલ પાછળ બેઠેલા બાબુને પ્રજાના કામ કરવામાં રસ નથી હોતો, પોતાની કલમ બચાવવામાં રસ હોય છે. કોઈ નવો નિર્ણય લે તો પૂછપરછ થાય, જવાબ આપવો પડે. એટલે એ જૂના નિયમોનો કિલ્લો બનાવીને બેસી જાય છે. ફાઇલ આગળ ધકેલવી, સહી ટાળવી, કાગળિયાંના ઢગલા પાછળ છુપાઈ જવું. કોઈ પૂછે તો કહેશે કે નિયમ મુજબ જ ચાલવું પડે. આ કાર્યક્ષમતા નથી, પોતાની ખુરશી ફરતે ચણેલો કિલ્લો છે.

જે કિલ્લો દુશ્મનથી બચાવે છે, તે જ આખરે કબ્રસ્તાન બની જાય છે.