મુક્ત અને ખુલ્લો સોર્સ

દુનિયામાં મોટા ભાગની સંપત્તિ તાળું મારીને સચવાય છે. જમીન હોય કે ફેક્ટરી, માલિકી હક વગર કોઈને પ્રવેશ મળતો નથી. પણ ટેકનોલોજીની દુનિયામાં એક અનોખો પ્રયોગ થયો, જેને 'ફોસ' (ફોસ) કહે છે. આનો સીધો અર્થ થાય: ફ્રી એન્ડ ઓપન સોર્સ સોફ્ટવેર. અહીં બનાવેલો કોડ છૂટો મૂકી દેવાય છે. કોઈ પણ માણસ તેને મફતમાં વાપરી શકે, તેની ભૂલો સુધારી શકે અને પોતાની જરૂરિયાત મુજબ નવું રૂપ આપી શકે. આ માત્ર સસ્તું સોફ્ટવેર નથી, એક દર્શન છે. માણસ પોતાના મગજની શ્રેષ્ઠ રચના આખી દુનિયા સામે ટેબલ પર મૂકી દે છે.

આ વિચાર ૧૯૮૦ના દાયકામાં રિચાર્ડ સ્ટોલમેન નામના કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાનીએ શરૂ કર્યો હતો. એમનો તર્ક સ્પષ્ટ હતો: જ્ઞાન પર કોઈ એક ખાનગી કંપનીનો ઈજારો ન હોવો જોઈએ. પછીથી લિનસ ટોર્વાલ્ડ્સે 'લિનક્સ' બનાવીને આ ચળવળને ધરતી પર ઉતારી. આજે દુનિયાનું ઇન્ટરનેટ, મોટા સર્વરો અને તમારા હાથમાં રહેલા મોટા ભાગના સ્માર્ટફોન આ ખુલ્લા કોડના પાયા પર જ દોડે છે. બંધ બારણે નફો કમાતી અબજોપતિ કંપનીઓ પણ અંદરથી આ મફત માળખા પર જ ટકેલી છે.

આ મોડેલ એટલા માટે મહત્વનું છે કારણ કે તે સ્પર્ધાનો જૂનો નિયમ બદલી નાખે છે. પરંપરાગત મૂડીવાદ કહે છે કે તમારો નુસખો ગુપ્ત રાખો. ઓપન સોર્સ કહે છે કે તમારો નુસખો જાહેર કરો, જેથી હજારો હોશિયાર લોકો તેને વધુ મજબૂત બનાવે. સુરક્ષા પારદર્શિતામાં છે, છુપાવવામાં નહીં. બંધ સોફ્ટવેરમાં તમે એક કંપનીના ગુલામ બનો છો, જ્યારે ખુલ્લા સોફ્ટવેરમાં સત્તા વાપરનારના હાથમાં રહે છે.

આપણા દેશના ઉદ્યોગજગતમાં પણ આ લડાઈ રોજ જોવા મળે છે. મુંબઈ કે બેંગલુરુની મોટી આઈટી કંપનીઓ શરૂઆતમાં વિદેશી કોર્પોરેટ સોફ્ટવેરના મોંઘા લાઈસન્સ ખરીદીને કરોડો રૂપિયા ફૂંકી મારતી હતી. પછી એક નવો ચીફ ટેકનોલોજી ઓફિસર આવે છે. તે કરોડોની લાઈસન્સ ફી બંધ કરાવીને આખી સિસ્ટમ ઓપન સોર્સ પ્લેટફોર્મ પર શિફ્ટ કરી દે છે. કંપનીના કરોડો બચે છે અને ડેટાની લગામ પોતાના હાથમાં રહે છે. ભારતીય બેંકોથી માંડીને યુપીઆઈ પેમેન્ટ સિસ્ટમ સુધી, આખી અર્થવ્યવસ્થાનું એન્જિન આ જ ખુલ્લા કોડ પર ધબકે છે.

જે કોડ તિજોરીમાં બંધ રહે છે તે જૂનો થઈ જાય છે, જે આખી દુનિયા સામે ખુલ્લો પડે છે તે જ અમર બને છે.