ભવિષ્યવેત્તાની ભૂલ

મગજ ઘણીવાર જ્યોતિષી બનવાનો ઢોંગ કરે છે. ભવિષ્ય હજુ જન્મ્યું નથી, છતાં મન એવું માની લે છે કે આવતીકાલ ખરાબ જ હોવાની છે. આ કોઈ તાર્કિક અનુમાન નથી, સીધો ચુકાદો છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ વિચારદોષને ભવિષ્યવેત્તાની ભૂલ કહે છે. ઘટના હજી ઘટી નથી, કોઈ પુરાવો હાથમાં નથી, છતાં વ્યક્તિ પોતાના નકારાત્મક પૂર્વગ્રહને ભવિષ્યનું સત્ય માનીને ધ્રૂજવા લાગે છે.

આ વિચાર કોગ્નિટિવ બિહેવિયરલ થેરાપી એટલે કે સીબીટીમાંથી આવે છે. મનોચિકિત્સક એરોન બેક અને ડેવિડ બર્ન્સે આવા વૈચારિક છબરડાઓ ઓળખી બતાવ્યા હતા. માણસ જ્યારે હતાશા કે ચિંતામાં ડૂબે છે ત્યારે તે વાસ્તવિકતા તપાસતો નથી. તે માત્ર ભયાનક અટકળો બાંધે છે અને એ અટકળને જ હકીકત સમજી બેસે છે. પરિણામ એ આવે છે કે ભવિષ્ય ખરેખર બગડે તે પહેલાં જ વર્તમાન બરબાદ થઈ જાય છે.

આ માનસિકતા માણસની હિંમત ચૂસી લે છે. તમે ધારી લો છો કે ઇન્ટરવ્યૂમાં રિજેક્શન જ મળવાનું છે, એટલે તમે પૂરી તૈયારી જ કરતા નથી. ધંધામાં ખોટ જ જશે એવું નક્કી કરી લો, એટલે નવો પ્રયોગ ટાળી દો છો. આ એક સ્વયંસંચાલિત ભય છે. જે સંકટ કદાચ ક્યારેય આવવાનું જ નથી, તેની કલ્પના કરીને શરીર અને મન અત્યારથી થાકી જાય છે.

ધારો કે મહેશભાઈને છાતીમાં થોડો ગેસ ભરાયો છે. સામાન્ય દુખાવો છે. સામાન્ય માણસ સોડા પીવે કે ચૂર્ણ ફાકે. પણ મહેશભાઈ ગૂગલ ખોલે છે. પાંચ મિનિટમાં એમનું મન ભવિષ્ય ભાખી લે છે: આ હાર્ટ એટેક જ છે, બાયપાસ કરાવવી પડશે, નોકરી છૂટી જશે અને પરિવાર રઝળી પડશે. તેઓ ધ્રૂજતા હાથે ઈમરજન્સી વોર્ડમાં પહોંચે છે. કાર્ડિયોગ્રામ સામાન્ય આવે છે, ડૉક્ટર એસિડિટીની દવા આપે છે. પણ ત્યાં સુધીમાં મહેશભાઈએ મનોમન પોતાનું મૃત્યુ અને ઉત્તરક્રિયા બંને પતાવી દીધાં હોય છે.

બીમારી શરીરમાં પછી આવે છે, પહેલાં મગજના દવાખાનામાં તેનું પોસ્ટમોર્ટમ થઈ જાય છે. જીવન અનિશ્ચિત છે, અશુભ જ છે એવું કોઈ શાસ્ત્રમાં લખ્યું નથી. વણજોયેલી મુસીબતોની કલ્પના કરીને રડવું એ મૂર્ખાઈનું રોકાણ છે, જેના પર માત્ર ચિંતાનું વ્યાજ મળે છે.

જે બન્યું નથી તેનો શોક પાળવો એ અક્કલનું દેવાળું છે; કાગડાઓ રોજ મરે છે, પણ આકાશ ક્યારેય ખાલી થતું નથી.