ચોરસ માણસ

અંગ્રેજીમાં એક જૂનો રૂઢિપ્રયોગ છે: ફોરસક્વેર પર્સન. આ કોઈ પુસ્તકમાંથી નીકળેલો ભારેખમ શબ્દ નથી. આ શબ્દ એવા માણસ માટે વપરાય છે જે ચારેય ખૂણેથી મજબૂત, પ્રામાણિક અને અડગ હોય. ગમે તેવો પવન ફૂંકાય, એ પોતાની જગ્યા પરથી હલતો નથી. ચારેય બાજુથી સમાન, સપાટ અને નક્કર. એમાં કોઈ ગોલમાલ નથી, કોઈ છૂપો ખૂણો નથી. તમે જે જુઓ છો, એ જ એ માણસ છે.

આ વિચાર પાછળ કોઈ લેબનું સંશોધન નથી, લોકજીવનનો જૂનો હિસાબ છે. પ્રાચીન કાળથી ચતુષ્કોણ કે ચોરસને સ્થિરતાનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. ગોળ વસ્તુ ગબડી જાય, પણ ચોરસ પોતાની જમીન પકડી રાખે છે. આજના જમાનામાં લોકો કાચિંડા જેવા છે. જેવો માહોલ, એવો રંગ. સામેના માણસને ખુશ કરવા માટે સિદ્ધાંતો બદલાઈ જાય. આવા સમયમાં જે માણસ પોતાની વાત પર, પોતાના નૈતિક પાયા પર ટટ્ટાર ઊભો રહે, એ દુર્લભ બની જાય છે.

કોઈપણ સમાજ કે સંસ્થા આવા સ્થિર લોકોના ખભા પર ટકે છે. ચાલાક માણસો વેગ લાવી શકે, પણ પાયો તો ચોરસ માણસ જ બને. સંકટ આવે ત્યારે કાગળના વાઘ ભાગી જાય છે. તે ઘડીએ જે માણસ પોતાના વચનથી પાછો ન હટે, જે નુકસાન વેઠીને પણ નીતિ ન છોડે, તે જ સંસ્થાને તૂટતી બચાવે છે. આજના પ્રચાર-પ્રસારના યુગમાં દેખાડો કરવો સહેલો છે, અડગ ચારિત્ર્ય રાખવું અઘરું છે.

આપણા જૂના બજારોમાં આવા વેપારીઓ જોવા મળતા. માણેકચોકની કોઈ જૂની પેઢીના મુનિમ કે માલિકનો વિચાર કરો. બજારમાં મંદી આવે, અફવાઓ ઊડે કે મોટું નુકસાન થાય, પણ એમનો હિસાબ ચોખ્ખો રહે. એક વખત આપેલી જબાન એટલે પથ્થર પર લકીર. ન કોઈ કાળી કમાણી, ન દગાબાજી. નફો ઓછો થાય તો ચાલે, પણ આબરૂ પર કાંકરી ન ચળવી જોઈએ. પેઢી બદલાય તોય બજાર એમના નામ પર આંખ મીંચીને વિશ્વાસ મૂકે. એ માણસ ચારેય ખૂણેથી સાચો હતો.

જે માણસ દરેક વાવાઝોડામાં વળી જતો નથી, આખું બજાર છેવટે એના જ પગ પાસે સ્થિરતા શોધવા આવે છે.