ફોક્સહોલ માનસિકતા

યુદ્ધના મેદાનમાં જ્યારે ગોળીઓ માથા પરથી પસાર થતી હોય, ત્યારે સૈનિકો જે નાનો ખાડો ખોદીને છુપાય છે તેને મિલિટરીની ભાષામાં 'ફોક્સહોલ' કહેવાય. આ ખાડામાં સાથે બેઠેલા બે માણસો વચ્ચે જાતિ, ધર્મ, વર્ગ કે જૂની અદાવતો ક્ષણવારમાં ઓગળી જાય છે. ત્યાં માત્ર એક જ સત્ય બચે છે: જીવિત રહેવું અને બાજુવાળાને જીવાડવો. આ સંકટમાંથી જન્મતી અત્યંત ગાઢ એકતા, વફાદારી અને આંધળા વિશ્વાસની ભાવનાને મેનેજમેન્ટ અને મનોવિજ્ઞાનમાં 'ફોક્સહોલ મેન્ટાલિટી' કહે છે. આ શબ્દ કોઈ એક લેખકે ઘડ્યો નથી, લશ્કરી ભાષામાંથી સીધો વિચારજગતમાં ઊતરી આવ્યો છે.

જ્યારે બહારથી કોઈ મોટો ખતરો કે કટોકટી આવે, ત્યારે અંદરનું જૂથ અસામાન્ય રીતે એક થઈ જાય છે. બધા મતભેદો રાતોરાત અપ્રસ્તુત બની જાય છે. સાધારણ સંજોગોમાં જે લોકો સામસામે મોં નહોતા જોતા, તેઓ સંકટ સમયે એકબીજાની ઢાલ બનીને ઊભા રહી જાય છે. આ માનસિકતા ટીમમાં અસાધારણ તાકાત ભરી દે છે. કંપની ડૂબતી હોય કે મિશન જોખમમાં હોય, ત્યારે આ એકતા ચમત્કારો સર્જે છે.

પણ આ સિક્કાની બીજી બાજુ ઝેરી છે. જ્યારે તમે ખાડામાં હોવ, ત્યારે બહારની આખી દુનિયા દુશ્મન જેવી દેખાય છે. 'આપણે વિરુદ્ધ તેઓ'નું આ ઝનૂન અંદરના માણસની ભૂલો જોવાની ક્ષમતા છીનવી લે છે. જૂથ એટલું બંધિયાર બની જાય છે કે બહારથી આવતો સાચો અભિપ્રાય પણ હુમલો લાગે છે. અંદરના ભ્રષ્ટાચાર કે મૂર્ખામી પર પડદો પાડી દેવાય છે, કારણ કે 'આપણા માણસ'ને બચાવવાનો છે.

આજના ભારતીય ટીવી ન્યૂઝ રૂમ અને વૉટ્સએપ ગ્રૂપો આ માનસિકતાનું ઉત્તમ પ્રદર્શન છે. સાંજે આઠ વાગ્યાની ડિબેટમાં પ્રવક્તાઓ તર્ક નથી લડાવતા, પોતાની ટોળીના ખાડાનું રક્ષણ કરે છે. પક્ષ કે સંપ્રદાયના વૉટ્સએપ ગ્રૂપમાં કોઈ સાથીદાર સ્પષ્ટપણે ખોટી અફવા મૂકે, તો પણ કોઈ તેને ટોકતું નથી. સાચું-ખોટું ગૌણ બની જાય છે, જૂથ પ્રત્યેની વફાદારી સર્વોપરી બને છે. ટીવી એન્કર એવી આબોહવા ઊભી કરે છે જાણે દેશ ચારે બાજુથી ઘેરાયેલો છે, જેથી દર્શકો વિચારવાનું બંધ કરીને પોતાના સાંપ્રદાયિક ખાડામાં વધુ ઊંડા ઊતરી જાય.

બહારના કાલ્પનિક કે વાસ્તવિક દુશ્મનનો ડર બતાવીને લોકોને એકઠા કરવા સહેલા છે. પણ યાદ રાખવું પડે કે ખાડામાં છુપાયેલા લોકો લાંબો સમય સુરક્ષિત નથી રહેતા, તેઓ માત્ર પંગુ બને છે.

જે એકતા વિચારવાની સ્વતંત્રતા છીનવી લે, તે સુરક્ષા નથી પણ સામૂહિક અંધાપો છે.