બેન્જામિન ફ્રેન્કલિન અસર

આપણે માનીએ છીએ કે આપણે જેને પસંદ કરીએ છીએ, તેની મદદ કરીએ છીએ. મનોવિજ્ઞાન આ ગણિત ઊંધું પાડે છે. સત્ય એ છે કે તમે જે માણસનું ભલું કરો છો, તેને તમે વધારે પસંદ કરવા લાગો છો. કોઈનું દિલ જીતવું હોય તો તેના પર ઉપકાર ન કરો, તેની પાસેથી એક નાની મદદ માગો. આ વિચિત્ર લાગતી માનસિક પ્રક્રિયાને ‘બેન્જામિન ફ્રેન્કલિન અસર’ કહે છે.

અમેરિકાના વિચારક બેન્જામિન ફ્રેન્કલિને પોતાની આત્મકથામાં એક કિસ્સો લખ્યો હતો. પેન્સિલવેનિયાની વિધાનસભામાં તેમનો એક કટ્ટર વિરોધી હતો. ફ્રેન્કલિને તેને ખુશ કરવા ખુશામત ન કરી. તેમણે પેલા વિરોધી પાસે તેનું એક દુર્લભ પુસ્તક થોડા દિવસ વાંચવા માંગ્યું. પેલાએ પુસ્તક આપ્યું, ફ્રેન્કલિને આભાર સાથે પાછું વાળ્યું. ત્યાર પછી પેલા વિરોધીનો વ્યવહાર સદંતર બદલાઈ ગયો. મગજ વિરોધાભાસ સહન કરી શકતું નથી. મગજ વિચારે છે: ‘મેં આ માણસને મદદ કરી, મતલબ કે એ ખરાબ માણસ નહીં હોય.’

આ કોઈ યુક્તિ નથી, માનવીય મનની મજબૂરી છે. જ્યારે તમે કોઈ અજાણ્યા કે નારાજ માણસ સામે હાથ લંબાવીને કહો છો કે ‘મને તમારી સલાહ જોઈએ છે’, ત્યારે તમે તેને ઉચ્ચ સ્થાને બેસાડો છો. તેની અહંકારની ભૂખ સંતોષાય છે. એ તમારી તરફેણમાં દલીલો શોધવા માંડે છે. પોતાના જ વર્તનને વાજબી ઠેરવવા તેનું મન તમને પસંદ કરવા લાગે છે.

ભારતીય ચૂંટણીઓમાં આ ખેલ શેરીએ શેરીએ ચાલે છે. ચતુર રાજકારણી ક્યારેય મતદાર સામે દાનવીર બનવાનો ઢોંગ લાંબો સમય નથી કરતો. ગામડાનો કોઈ નારાજ મોભી હોય તો ઉમેદવાર તેના ઓટલે જઈને બેસી જાય છે. હાથ જોડીને કહેશે, ‘ચૂંટણીની વાત બાજુ પર રાખો વડીલ, આ વોર્ડનું આયોજન કેમ કરવું એ મને ખબર નથી પડતી, તમારો અનુભવ કામ લાગશે.’ પેલો નારાજ વડીલ બે સલાહ આપશે અને ઝંડો લઈને પ્રચારમાં જોડાઈ જશે. તમે જેને તમારી પાસેથી કશુંક આપવાની તક આપો છો, એ આજીવન તમારો બંધાણી બની જાય છે.

કોઈને પોતાના પક્ષમાં લેવો હોય તો ઉપકારનો બોજ ન લાદો; તેની પાસેથી એક નાનકડી તરફેણ માંગી લો.