વાણી સ્વાતંત્ર્યનો વિરોધાભાસ

કોઈ પણ સમાજ જ્યારે દરેકને ગમે તે બોલવાની સંપૂર્ણ છૂટ આપે છે, ત્યારે સૌથી પહેલું જોખમ એ જ આઝાદી પર તોળાય છે. આ વાણી સ્વાતંત્ર્યનો વિરોધાભાસ છે. જો બોલવાની આઝાદી એટલી અમર્યાદિત બનાવી દેવાય કે તેમાં નફરત ફેલાવનારા અને જૂઠાણાં ચલાવનારાઓને પણ પૂરી છૂટ મળે, તો તેઓ ધીમે ધીમે બીજા નિર્દોષ લોકોનો અવાજ જ દબાવી દેશે. અસહિષ્ણુ વિચારોને સંપૂર્ણ મોકળાશ આપવાથી આખરે સહિષ્ણુતાનો જ વધ થઈ જાય છે.

આ વિચારનું મૂળ દાર્શનિક કાર્લ પોપરના પુસ્તક ધ ઓપન સોસાયટી એન્ડ ઇટ્સ એનિમીઝમાં મળે છે. પોપરે ચેતવણી આપી હતી કે જો કોઈ ખુલ્લો સમાજ પોતાની જાતને બચાવવા માટે અસહિષ્ણુ ભાષણ પર ચોક્કસ મર્યાદા નહીં મૂકે, તો એ સમાજ અંદરથી જ સડી જશે. આઝાદીને જીવતી રાખવા માટે પણ અમુક સીમાઓ બાંધવી પડે છે. આ સીધો નિયમ છે, પણ આદર્શવાદીઓને પચાવવો અઘરો પડે છે.

આપણે માનીએ છીએ કે સાચો વિચાર હંમેશાં ખોટા વિચારને હરાવી દેશે. આ ભ્રમ છે. બજારમાં જ્યારે અફવાઓ અને છેતરપિંડીને પણ ‘અભિવ્યક્તિ’ ગણીને છૂટ આપવામાં આવે, ત્યારે સૌથી મોટું નુકસાન સામાન્ય માણસને થાય છે. અનિયંત્રિત બોલચાલ અંતે દાદાગીરીમાં ફેરવાય છે અને નબળા માણસનો સાચો અવાજ શોરબકોરમાં કાયમ માટે ગૂંગળાઈ જાય છે.

ધારો કે કોઈ ખાનગી બેંક કે વીમા એજન્સી છે. ત્યાં સેલ્સ એજન્ટોને ગ્રાહકને લલચાવવા માટે કંઈ પણ બોલવાની પૂરી છૂટ આપી દેવામાં આવે. એજન્ટ કહેશે કે હોમ લોન પર કોઈ છૂપો ચાર્જ નથી અથવા વીમા પોલિસીમાં પાંચ વર્ષે પૈસા ડબલ થઈ જશે. જ્યારે આ ગેરમાર્ગે દોરતી વાતને રોકવામાં ન આવે, ત્યારે ભોળો ગ્રાહક ફસાઈ જાય છે. અંતે, છેતરાયેલા ગ્રાહક પાસે કાગળ પર સહી કર્યા પછી સાચી ફરિયાદ કરવાનો કે બોલવાનો કોઈ અધિકાર જ બચતો નથી. એજન્ટની અમર્યાદિત બોલવાની છૂટે ગ્રાહકની બોલવાની આઝાદી છીનવી લીધી.

જે સમાજ ઝેરી જૂઠાણાંને રોકવાની હિંમત નથી દાખવતો, તે છેવટે સત્ય બોલવાનો અધિકાર પણ ગુમાવી બેસે છે.