સ્વતંત્રતાનું ગળણી-મોડેલ

કોઈને સીધેસીધી પૂર્ણ આઝાદી આપી દો તો અરાજકતા ફેલાય. સાવ કેદ કરી રાખો તો માણસ બળવો કરે. વ્યવસ્થાપન અને સંબંધોની દુનિયામાં વપરાતી આ એક સાદી સમજ છે. ગળણી એટલે કે ફનલ ઉપરથી પહોળી હોય અને નીચે જતાં સાંકડી થાય. પણ જ્યારે સ્વાયત્તતા કે આઝાદી આપવાની વાત આવે, ત્યારે આ ગળણી ઊંધી ગોઠવવી પડે. શરૂઆતમાં સાંકડો માર્ગ, ઓછી છૂટ અને વધુ નિરીક્ષણ. જેમ માણસ પોતાની જવાબદારી સાબિત કરે, ભૂલોમાંથી શીખે અને ભરોસો જીતે, તેમ ગળણી પહોળી થતી જાય. આઝાદી આપોઆપ નથી મળતી, કમાવી પડે છે.

આ શબ્દ કોઈ ચોક્કસ મનોવૈજ્ઞાનિક કે અર્થશાસ્ત્રીએ ઘડ્યો હોય તેવો કોઈ લેખિત પુરાવો નથી. અંગ્રેજી મેનેજમેન્ટ અને પેરેન્ટિંગના લખાણોમાં આ વિચાર છૂટોછવાયો વપરાય છે. પાયાનો નિયમ સનાતન છે. અંકુશ અને સ્વાયત્તતા વચ્ચેની સંતુલન રેખા શોધવી. સંસ્થા હોય કે ઘર, તમે સીધા પહેલા જ દિવસે કોઈ અજાણ્યા માણસના હાથમાં તિજોરીની ચાવી નથી સોંપતા. નાના નિર્ણયોથી શરૂઆત થાય છે.

આ મોડેલનું સૌથી મોટું જોખમ એ છે કે સત્તા પર બેઠેલા લોકોને ગળણી પહોળી કરવી ગમતી નથી. વડીલો કે મેનેજરો સાંકડા મોંઢે જ અટકી રહે છે. સામે પક્ષે, જેને આઝાદી જોઈએ છે તેને શરૂઆતની શિસ્ત જેલ જેવી લાગે છે. ખરી મુશ્કેલી ત્યાં થાય છે જ્યાં લોકો નિયમો પાળ્યા વિના સીધા અધિકારો માંગે છે. સ્વતંત્રતા એ કોઈ ભેટ નથી જે જન્મદિવસે અપાય; એ ક્ષમતાની સાબિતી પછી ખુલતો દરવાજો છે.

આપણા મોટા સંયુક્ત કુટુંબની રચના જુઓ. ઘરમાં નવો આવેલો દીકરો કે નવી વહુ પહેલા જ દિવસે ઘરની નીતિઓ નક્કી નથી કરતા. શરૂઆતમાં તેમણે પરિવારની સ્થાપિત મર્યાદાઓમાં રહેવું પડે છે. કરિયાણું ક્યાંથી લાવવું કે મહેમાન આવે ત્યારે કેવો વ્યવહાર કરવો, એ બધું વડીલોના માર્ગદર્શન હેઠળ ચાલે. જેવો વિશ્વાસ બેસે કે આ વ્યક્તિ સંસ્કાર અને નાણાં બંને સાચવી જાણે છે, એટલે ગળણીનું મોં પહોળું થાય છે. પછી વડીલો પોતાની મેળે પૂછે છે કે હવે તમે કહો, શું કરવું છે? જ્યાં આ કુદરતી ગળણી નથી ચાલતી, ત્યાં કાં તો અહંકાર તૂટે છે અથવા આખું ઘર તૂટે છે.

જવાબદારી વિના મળેલી સ્વતંત્રતા હંમેશા વિનાશ લાવે છે. ખરી મુક્તિ પાત્રતાની ગળણીમાંથી ગળાઈને જ મળે છે.