ફ્રોઇડિયન સમાજ

સિગ્મંડ ફ્રોઇડે સદી પહેલાં એક કડવી વાત કહી હતી. સંસ્કૃતિ મનુષ્યની મૂળભૂત વાસનાઓ અને આક્રમકતાને દબાવીને ઊભી કરાયેલી વ્યવસ્થા છે. કોઈ ચોક્કસ પુસ્તકમાં આ શબ્દ એક સ્વતંત્ર નિયમ તરીકે કદાચ નોંધાયો નથી, પણ વિચાર ચોખ્ખો છે. ફ્રોઇડિયન સમાજ એટલે એવો સમૂહ જ્યાં માણસ જે અનુભવે છે તે કહી શકતો નથી, અને જે બોલે છે તે ખરેખર માનતો નથી. અહીં સભ્યતાનો ઢોંગ પ્રાઈવેટ સત્ય કરતાં વધુ કિંમતી ગણાય છે.

આ વિચાર શા માટે સમજવો પડે? કારણ કે દબાયેલી લાગણીઓ ક્યારેય મરતી નથી. તેને જમીનમાં દાટો તો પણ તે ઊંડે ઊંડે સળવળે છે અને અજીબ વિકૃતિઓ રૂપે બહાર આવે છે. જ્યારે આખો સમાજ પોતાની ઈચ્છાઓ પર મૌનનું તાળું મારી દે છે, ત્યારે લોકો ઉપરથી ભલા અને અંદરથી હિપોક્રિટ બની જાય છે. જે વાતો પર ખુલ્લી ચર્ચા થવી જોઈએ, તેના પર શરમનો ઢાંકપિછોડો થઈ જાય છે. પરિણામે માણસ અંદરથી સતત અપરાધભાવમાં જીવે છે.

આપણા લગ્નબજાર અને નાતજાતની વ્યવસ્થામાં આ દંભ બરાબર પકડાય છે. ધારો કે દીકરા કે દીકરીના સંબંધની વાત ચાલે છે. બેઠકમાં બધા વડીલો સંસ્કાર, કુટુંબની આબરૂ અને પરંપરાના મોટા ભાષણો આપશે. કોઈ મોઢેથી પૈસા કે શારીરિક આકર્ષણની વાત નહીં કરે. પણ અસલી ગણતરી એ જ ચાલતી હોય છે. અંદરથી દહેજ, સોનું અને છોકરાનો પગાર જ તોલાય છે. જાતિના નિયમો માત્ર જાતીય અને સામાજિક નિયંત્રણ માટે છે, પણ તેને પવિત્રતાનું રૂપાળું લેબલ લગાવી દેવાય છે.

આ બેવડા ધોરણો વ્યક્તિને તોડી નાખે છે. ઉપરથી સંયમ બતાવવાનો અને રાત્રે બંધ બારણે ગૂંગળાવાનું. સભ્યતા જાળવવાની આ ભારે કિંમત આપણે ચૂકવીએ છીએ. જ્યાં સુધી સમાજ પોતાની સાચી પ્રકૃતિ સ્વીકારતો નથી, ત્યાં સુધી તે માત્ર બનાવટી મહોરાંઓનું સરઘસ બનીને રહી જાય છે.

જે સમાજ પોતાની મૂળભૂત વાસનાઓને પાપ ગણે છે, તે અંતે માત્ર વ્યવસ્થિત પાખંડ ઊભો કરે છે.