નવી શરૂઆતનો પ્રભાવ

કેલેન્ડર બદલાય એટલે માણસ બદલાઈ જતો નથી. છતાં ૧ જાન્યુઆરીએ જિમમાં ભીડ કેમ વધી જાય છે? મગજ સમયને સતત ચાલતી નદીની જેમ જોતું નથી. એ જીવનને પ્રકરણોમાં વહેંચે છે. જૂનું પ્રકરણ પૂરું થયું અને નવું શરૂ થયું, એવો ભ્રમ પેદા થાય ત્યારે માણસને પોતાની ભૂલો ભૂંસી નાખવાની અચાનક ઊર્જા મળે છે. આ માનસિક ઘટનાને બિહેવિયરલ સાયન્સમાં ફ્રેશ સ્ટાર્ટ ઈફેક્ટ કહે છે.

આ વિચાર પેન્સિલવેનિયા યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર કેટી મિલ્કમેન અને તેમના સાથીઓએ ૨૦૧૪ના એક જાણીતા સંશોધનપત્રમાં મૂક્યો હતો. તેમણે જોયું કે લોકો સોમવારે, જન્મદિવસે કે નવું વર્ષ બેસતાં અચાનક સારા નિર્ણયો લેવા ઉત્સાહિત બને છે. આપણું મન જૂના, નબળા ભૂતકાળને પાછળ છોડીને એક ‘નવો હું’ ઊભો કરી દે છે. આ દિવસો સમયના સીમાચિહ્નો બની જાય છે.

આ અસર પાછળ એક મોટી આત્મછેતરપિંડી પણ છુપાયેલી છે. પ્રેરણાનો આ ઉછાળો વાસ્તવિક પરિશ્રમ વગર લાંબો ટકતો નથી. નવી નોટબુક ખરીદવાથી અક્ષર સુધરતા નથી, પણ શરૂઆતના બે પાના ચોક્કસ સુંદર લખાય છે. વાણિયાબુદ્ધિ આમાં એ છે કે જો તમારે ખરેખર કોઈ ખરાબ આદત તોડવી હોય, તો સામાન્ય મંગળવાર કરતાં કોઈ નવા સીમાચિહ્નની રાહ જોવી મગજ માટે વધારે અનુકૂળ રહે છે.

આપણે ત્યાં ચારધામ કે કેદારનાથની યાત્રાએ જતો વેપારી જુઓ. સુરત કે અમદાવાદમાં આખું વર્ષ કાળા-ધોળા ધંધા કર્યા પછી, એ પરિવાર સાથે હિમાલયની બસ પકડે છે. ગંગાસ્નાન કરે છે, માથે તિલક લગાવે છે અને નક્કી કરે છે કે ‘હવે પાછા ફરીને જીવન શાંતિથી, નીતિથી જીવવું છે.’ યાત્રા એક ભૌગોલિક કટ ઓફ આપે છે. યાત્રામાંથી પાછા આવ્યા પછીના પંદર દિવસ એ સવારે પાંચ વાગ્યે ઊઠે છે, મીઠું ઓછું બોલે છે. પછી ધીમે ધીમે જૂની દુકાન અને જૂની માયા ફરી એને પોતાના રંગમાં ઢાળી દે છે.

નવું પાનું ખોલવું સહેલું છે, અસલ કળા તો જૂની શાહીથી ખરડાયા વગર આખો મહિનો લખવાની છે.