પુનર્જીવન માટેનો જુગાર
જ્યારે માણસ બધું ગુમાવી ચૂક્યો હોય, ત્યારે તે શાંતિથી હાર સ્વીકારતો નથી. તે આખરી પાસા ફેંકે છે. ભલે સર્વનાશ થઈ જાય, પણ કદાચ કોઈ ચમત્કાર થઈ જાય તો ખુરશી કે ઈજ્જત બચી જાય. આ માનસિકતાને 'ગેમ્બલિંગ ફોર રિઝરેક્શન' કહે છે. આ વિચાર આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણ અને અર્થશાસ્ત્રમાંથી આવ્યો છે. સંશોધક જ્યોર્જ ડાઉન્સ અને ડેવિડ રોકેએ ૧૯૯૦ના દાયકામાં સમજાવ્યું હતું કે યુદ્ધ હારી રહેલો કોઈ સરમુખત્યાર કે નબળો નેતા પોતાની સત્તા બચાવવા માટે વધુ વિનાશક જોખમ લે છે. તેના માટે સામાન્ય હાર એટલે ચોક્કસ મૃત્યુ, પણ વિનાશક જુગારમાં જીવવાની એક ટકા પણ સંભાવના હોય છે.
આ કોઈ રાજકારણીઓની જ બીમારી નથી. સામાન્ય માણસ પણ રોજિંદા જીવનમાં આ આંધળો ખેલ ખેલે છે. જ્યારે તમને ખબર પડે છે કે જૂની ભૂલોનું પરિણામ હવે સામે આવી ગયું છે, ત્યારે સચ્ચાઈ સ્વીકારવાને બદલે તમે દાવ બમણો કરી દો છો. બેંક ખાલી થવા આવી હોય ત્યારે વેપારી છેલ્લી મૂડી લોટરી કે સટ્ટામાં નાખી દે છે. કેન્સરના છેલ્લા સ્ટેજમાં પહોંચેલો દર્દી કોઈ તાંત્રિક કે ચમત્કારી બાવાના ચરણોમાં પોતાની જિંદગીની છેલ્લી બચત ધરી દે છે. નુકસાન અગાઉથી નક્કી જ હોય છે, છતાં મન ચમત્કારની ભીખ માંગે છે.
આપણા દેશના શિક્ષણ તંત્રમાં આ તમાશો દર વર્ષે ફેબ્રુઆરી-માર્ચમાં ભજવાય છે. કોટા કે અમદાવાદમાં બારમા સાયન્સ કે નીટની તૈયારી કરતો વિદ્યાર્થી આખું વર્ષ ખાસ કશું વાંચતો નથી. ડિસેમ્બર આવતા તેને સમજાઈ જાય છે કે તે ફેલ થવાનો છે. સાચો રસ્તો એ હતો કે તે વાસ્તવિકતા સ્વીકારીને જેટલું થાય એટલું સામાન્ય પુનરાવર્તન કરે. પણ તે ઊંધો દાવ ખેલે છે. તે છેલ્લા બે મહિનામાં દરરોજ અઢાર કલાક જાગવા માટે ઊંઘ ન આવવાની દવાઓ લેવાનું શરૂ કરે છે. સોળ નવા સંદર્ભ પુસ્તકો ખરીદી લાવે છે અને કોઈ અજાણ્યા ચમત્કારી ક્રેશ કોર્સમાં પિતાના બીજા પચાસ હજાર રૂપિયા હોમી દે છે. આ પુનર્જીવન મેળવવાનો જુગાર છે.
પરિણામ શું આવે છે? અપેક્ષિત હતું એ જ. અનિદ્રા, ડિપ્રેશન અને પરીક્ષાના દિવસે હોસ્પિટલનો ખાટલો. જે વિદ્યાર્થી પચાસ ટકા લાવીને કોઈ સાદી કોલેજમાં જઈ શક્યો હોત, તે પોતાના જ ઉન્માદમાં આખું વર્ષ ગુમાવી બેસે છે. ડૂબતો માણસ તરણું પકડે ત્યાં સુધી બરાબર છે, પણ જ્યારે તે આખા વહાણને સળગાવીને પ્રકાશ શોધવા નીકળે ત્યારે આ જુગાર શરૂ થાય છે. હાર સ્વીકારવા માટે પણ ગટ્સ જોઈએ.
જે માણસ પાસે ગુમાવવા માટે કંઈ બચ્યું નથી હોતું, તેના છેલ્લા નિર્ણયો સૌથી વધુ ખતરનાક હોય છે.