ગેમનો બ્રાન્ચિંગ ફેક્ટર

કોઈપણ રમતમાં દરેક વળાંક પર તમારી સામે કેટલા વિકલ્પો ખુલ્લા છે? ચેસના એક દાવ પછી સરેરાશ ૩૫ સંભવિત ચાલો ફૂટે છે. ગો નામની ચીની રમતમાં આ આંકડો ૨૫૦ સુધી પહોંચે છે. આ આંકડાને ગેમ થિયરી અને કમ્પ્યુટર સાયન્સમાં બ્રાન્ચિંગ ફેક્ટર કહે છે. એક નિર્ણયમાંથી બીજા કેટલા રસ્તાઓ ફૂટે છે તેનો ગુણાકાર. વૃક્ષની એક ડાળીમાંથી ત્રણ નવી શાખાઓ નીકળે અને તે દરેકમાંથી બીજી ત્રણ ફૂટે. આ ગુણાકાર એટલો વિકરાળ હોય છે કે ગણતરીની મિનિટોમાં મગજ થાકીને હથિયાર હેઠા મૂકી દે છે.

આ વિચાર આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને ડિસિઝન થિયરીમાંથી આવ્યો છે. કમ્પ્યુટર વૈજ્ઞાનિકો જ્યારે ચેસ કે રમત જીતનારા મશીનો બનાવતા હતા, ત્યારે તેમને સમજાયું કે દરેક પગલે વિકલ્પોનો જે વિસ્ફોટ થાય છે તેને કાબૂમાં લીધા વગર કોઈ અલ્ગોરિધમ જીતી ન શકે. માનવ જીવન પણ એક રમત છે, પણ અહીં મોટાભાગના લોકો એમ માનીને જીવે છે કે રસ્તો સીધો છે. રસ્તો ક્યારેય સીધો હોતો નથી. દરેક ચોક પર ડઝન નવી ગલીઓ ખૂલે છે.

આ સમજવું એટલા માટે જરૂરી છે કારણ કે આપણું મગજ લીનિયર વિચારે છે, જ્યારે વાસ્તવિકતા એક્સપોનેન્શિયલ ફેલાય છે. જે રમતમાં બ્રાન્ચિંગ ફેક્ટર મોટો હોય, ત્યાં લાંબા ગાળાનું ચોક્કસ પ્લાનિંગ મૂર્ખામી છે. તમે ત્રણ ડગલાં આગળનું વિચારી શકો, પણ પંદર ડગલાં પછી શું થશે તેની ગણતરી બ્રહ્માંડના બધા સુપરકમ્પ્યુટર ભેગા કરો તો પણ ન થાય. પરિણામ? માણસ ભવિષ્યની ગણતરી કરવા જતાં વર્તમાનની ચાલ બગાડે છે.

મુંબઈના દાદર સ્ટેશને સાંજે ઊભા રહો. લોકલ ટ્રેન પકડવી કે ટેક્સી કરવી? લોકલ પકડો તો કયા પ્લેટફોર્મ પર જવું? ફાસ્ટ કે સ્લો? જો ટ્રેન ચૂકી ગયા તો આગળ શું? જો ટ્રાફિકમાં ફસાયા તો મીટિંગનું શું? આ ટ્રાફિક અને શહેરી જીવનનો બ્રાન્ચિંગ ફેક્ટર એટલો પ્રચંડ છે કે પરફેક્ટ પ્લાનિંગ ક્યારેય કામ નથી કરતું. સ્માર્ટ મુંબઈકર દરેક પરિસ્થિતિનો અગાઉથી આખો નકશો નથી બનાવતો; તે માત્ર સામે ઊભેલી બે શ્રેષ્ઠ ડાળીઓમાંથી એક પસંદ કરીને આગળ વધી જાય છે.

જીવનની દરેક શાખા ગણવા બેસશો તો પાંદડાં ખરવા માંડશે; ચાલ એવી રમો જે આગલા વળાંક પર વિકલ્પો જીવતા રાખે.