ગેસલાઇટિંગ

કોઈ માણસ ધીમે રહીને તમારી યાદશક્તિ, તમારી સમજ અને તમારી સાચી વાસ્તવિકતા પર જ તમને શંકા કરતો કરી દે, તેને ગેસલાઇટિંગ કહેવાય. આ સામાન્ય જૂઠ નથી. આ માનસિક નિયંત્રણની એક ચાલાક રમત છે. સામેવાળો સત્ય જાણે છે, પણ એવો ઢોંગ કરે છે જાણે સમસ્યા તમારી સમજણમાં જ છે. પરિણામે, તમે ધીમે ધીમે તમારા પોતાના મગજ પરનો વિશ્વાસ ગુમાવી બેસો છો.

આ શબ્દ ૧૯૩૮ના અંગ્રેજી નાટક અને ૧૯૪૪ની હોલિવૂડ ફિલ્મ ‘ગેસલાઇટ’ પરથી આવ્યો છે. વાર્તામાં એક પતિ ઘરની ગેસની બત્તીઓ ધીમી કરે છે. પત્ની પૂછે ત્યારે તે સાફ ઇનકાર કરી દે છે કે પ્રકાશ ઓછો થયો છે. તે સ્ત્રીને મનોરોગી સાબિત કરવા મથે છે અને આખરે તે પોતે જ પાગલ હોવાનું માનવા લાગે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ શબ્દ વ્યક્તિગત સંબંધો અને કાર્યસ્થળના શોષણને ઓળખવા માટે વ્યાપક બન્યો.

આ પ્રક્રિયા બહુ ખતરનાક છે, કારણ કે એ ક્યારેય અચાનક હુમલો નથી કરતી. એ ધીમા ઝેર જેવી હોય છે. એમાં માણસ વારંવાર સાંભળે છે: ‘મેં આવું ક્યારેય કહ્યું જ નથી’, ‘તું બહુ વધારે પડતું વિચારે છે’ કે ‘તારી કલ્પનાઓ બંધ કર’. ધીમે ધીમે પીડિત વ્યક્તિ દલીલ કરવાનું છોડી દે છે. તે દરેક ભૂલ માટે પોતાની જાતને જ દોષી માનવા લાગે છે.

બેંગલુરુ કે અમદાવાદની કોઈ ચળકતી સ્ટાર્ટઅપ ઓફિસ જુઓ. રોહિત રાત-દિવસ એક કરીને પ્રોડક્ટની નવી ડિઝાઇન તૈયાર કરે છે. રવિવારે સ્લેક મેસેજ પર સીઈઓ કહે છે કે આ કામ ઉત્તમ છે. સોમવારે આખી ટીમ સામે એ જ બોસ ભડકે છે: ‘આવો ભંગાર કોણે મંજૂર કર્યો? રોહિત, તને સામાન્ય બુદ્ધિ નથી?’ રોહિત જ્યારે રવિવારની વાત યાદ કરાવે, ત્યારે બોસ શાંત ચહેરે કહે છે: ‘મેં એવું ક્યારેય નહોતું કહ્યું. તું કાન ખોલીને સાંભળતો નથી, તને કોઈ માનસિક થાક લાગે છે.’ રોહિત સ્ક્રીનશોટ જોવાને બદલે પોતાના મગજને જ દોષ દેવા લાગે છે.

આ રમતમાં સામેવાળો શક્તિશાળી હોય છે અને તમે એકલા. ગેસલાઇટિંગનો ઉદ્દેશ્ય ચર્ચા જીતવાનો નથી હોતો, તમારી વાસ્તવિકતાનો કબજો લેવાનો હોય છે.

જે માણસ તમારી યાદશક્તિ પર સવાલ ઉઠાવે, તેને દલીલ નહીં પણ લેખિત પુરાવો બતાવો; સત્ય કાગળ પર જીવે છે, મૌખિક વચનોમાં નહીં.