દરવાન સિન્ડ્રોમ

કોઈપણ વ્યવસ્થામાં સાચી સત્તા એની પાસે નથી હોતી જે ટોચ પર બેઠો છે. સાચી તાકાત એના હાથમાં હોય છે જે નક્કી કરે છે કે ટોચ સુધી કોણ પહોંચશે. આ માણસ દરવાન છે. સમાજશાસ્ત્રી કુર્ત લેવિને ૧૯૪૩માં આ વિચાર આપ્યો હતો. એમણે ખોરાકની ટેવોના અભ્યાસમાં જોયું કે કુટુંબ શું ખાશે તે બજાર નહીં, પણ રસોડાનો દરવાજો સંભાળતી ગૃહિણી નક્કી કરે છે. ત્યાંથી આ વિચાર મીડિયા, રાજકારણ અને વેપારમાં ફેલાયો.

દરવાન એક ફિલ્ટર છે. એ માહિતી, વ્યક્તિ કે તકને રોકી શકે છે અથવા આગળ જવા દે છે. અખબારનો એડિટર નક્કી કરે છે કે કયો સમાચાર પહેલા પાને છપાશે. કંપનીના બોસનો સેક્રેટરી નક્કી કરે છે કે મુલાકાતીને અંદર જવા દેવો કે બહારથી જ રવાના કરવો. આ લોકો નીતિ નથી ઘડતા, પણ નીતિ કોના સુધી પહોંચશે તેની લગામ પકડીને બેઠા હોય છે.

આ વ્યવસ્થા વગર દુનિયામાં અંધાધૂંધી સર્જાય, એ સાચું. બધું જ સીધું ટોચ પર પહોંચે તો વ્યવસ્થા ભાંગી પડે. પણ દરવાનનું જોખમ એ છે કે એ પોતાની વ્યક્તિગત પસંદ, પૂર્વગ્રહ કે અહંકારને નિયમ બનાવી દે છે. યોગ્ય માણસ ક્યારેય દરવાજો ઓળંગી શકતો નથી અને ખુશામતખોરો સીધા અંદર પ્રવેશી જાય છે.

આપણા દેશના કોઈ જાણીતા મંદિર ટ્રસ્ટ કે નવરાત્રિ મંડળને જુઓ. મુખ્ય ટ્રસ્ટી કદાચ સજ્જન હોય, પણ ગર્ભગૃહના દરવાજે કે વીઆઈપી પાસના ટેબલ પર બેઠેલો કાર્યકર અસલ માલિક બની બેસે છે. ભગવાનના દર્શન કોણ કરશે અને કોણ કલાકો સુધી લાઈનમાં ધક્કા ખાશે, એ નિર્ણય આ વચેટિયાની કૃપા પર નિર્ભર છે. એની નજરમાં નિયમ ગૌણ છે, એનો અંગત વટ મુખ્ય છે.

સિસ્ટમ બદલવી સહેલી છે, પણ દરવાજે ઊભેલા માણસનો પૂર્વગ્રહ બદલવો અશક્ય છે.