મૂળભૂત ભલાઈનો પૂર્વગ્રહ

માણસ અંદરથી કેવો છે? આ સવાલ પૂછો એટલે મોટા ભાગના લોકો એક જ જવાબ આપશે: ઊંડાણમાં તો એ સારો જ છે. કોઈ ખરાબ કામ કરે તો સમાજ કહેશે કે એ સંજોગોનો ભોગ બન્યો, સાચો માણસ આવો નથી. પણ એ જ માણસ કોઈ પરોપકાર કરે ત્યારે તરત કહેવાશે કે આ એનો અસલી સ્વભાવ છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ માનસિક પક્ષપાતને 'ગુડ ટ્રુ સેલ્ફ ઇફેક્ટ' કહે છે. આપણે માની લઈએ છીએ કે દરેક વ્યક્તિના અંતરમાં એક પવિત્ર, પરોપકારી આત્મા છુપાયેલો છે અને બધી ખરાબી તો માત્ર બહારનો કચરો છે.

આ વિચાર પ્રયોગમૂલક ફિલસૂફી અને મનોવિજ્ઞાનના સંશોધકો જોશુઆ નોબ અને જ્યોર્જ ન્યૂમેનના પ્રયોગોમાંથી સામે આવ્યો છે. એમણે જોયું કે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ બદલાઈને ખરાબ બને છે, ત્યારે લોકો કહે છે કે એ પોતાના અસલ સ્વરૂપથી ભટકી ગયો. પણ જ્યારે કોઈ દુષ્ટ માણસ સુધરીને સારો બને છે, ત્યારે લોકો માને છે કે એણે પોતાનું સાચું સ્વરૂપ પાછું મેળવ્યું. ટૂંકમાં, ભલાઈને આપણે કુદરતી માનીએ છીએ અને દુષ્ટતાને માત્ર એક અકસ્માત.

આ પૂર્વગ્રહ આપણને વાસ્તવિકતાથી આંધળા બનાવે છે. વેપારમાં અને સંબંધોમાં આ ભ્રમ બહુ મોંઘો પડે છે. જ્યારે કોઈ માણસ તમને છેતરે, દગો આપે કે વચનભંગ કરે, ત્યારે તમે એના ખરાબ વર્તનને નજરઅંદાજ કરીને એના 'સારા અંદર'ની રાહ જોયા કરો છો. આપણે સાબિતીઓને અવગણીને આશાવાદની ખેતી કરીએ છીએ. પરિણામ એ આવે છે કે શોષણ ચાલુ રહે છે અને આપણે લૂંટાતા રહીએ છીએ.

અમદાવાદના કાપડ માર્કેટની એક પેઢીનો દાખલો લો. કાંતિભાઈનો મુનીમ છેલ્લા ત્રણ વર્ષથી ચોપડામાં ગોટાળા કરતો પકડાય છે. દર વખતે કાંતિભાઈ કહે છે કે મુનીમજી અંદરથી તો બહુ નેક દિલ છે, આ તો એના દીકરાના દેવાને લીધે બિચારો ભૂલ કરી બેઠો. કાંતિભાઈ ચોરી કરનાર હાથને જુએ છે, પણ એ ગુનાને મુનીમના 'સાચા સ્વભાવ' સાથે જોડવા તૈયાર નથી. ત્રણ દાયકાથી સાથે છે એટલે મુનીમની છેતરપિંડીને સંજોગ ગણી લીધો અને જૂની પ્રામાણિકતાને એનો સાચો આત્મા. આ આંધળી શ્રદ્ધા પેઢીને દેવાળિયા બનાવીને જ જંપે છે.

માણસ એ નથી જે એના ઊંડાણમાં હોવાનો દાવો કરે છે; માણસ એ જ છે જે એ દરરોજ કરે છે.