ગ્રેપફ્રૂટ સમસ્યા

કોઈ એક તદ્દન નિર્દોષ લાગતી ચીજ બીજી ઉપયોગી સિસ્ટમમાં ભળીને આખો ખેલ બગાડી નાખે, તેને ફાર્માકોલોજીની ભાષામાં ગ્રેપફ્રૂટ સમસ્યા કહે છે. આ કોઈ રૂપક નથી, વાસ્તવિક તબીબી હકીકત છે. ગ્રેપફ્રૂટ એટલે કે ચકોતરામાં રહેલાં અમુક કુદરતી રસાયણો આપણા આંતરડાના એવા ઉત્સેચકોને બ્લોક કરી દે છે, જે લોહીમાં જતી દવાઓને પચાવવાનું કામ કરે છે. પરિણામે, બ્લડપ્રેશર કે કોલેસ્ટ્રોલની નિયમિત ગોળી લીધા પછી જો દર્દી આ ફળનો રસ પી લે, તો દવા શરીરમાં પચવાને બદલે અચાનક પાંચ ગણી તાકાતથી લોહીમાં ભળી જાય છે. ફળ સારું છે, દવા પણ સાચી છે, પણ બંનેનો મેળ જીવલેણ નીવડે છે.

આ વૈજ્ઞાનિક વિરોધાભાસ ૧૯૮૯ની આસપાસ કેનેડિયન સંશોધક ડેવિડ બેઇલી અને તેમની ટીમના એક પ્રયોગ દરમિયાન અકસ્માતે પકડાયો હતો. તેઓ દવાની અસર તપાસવા માટે સ્વાદ છુપાવવા ગ્રેપફ્રૂટ જ્યુસ વાપરતા હતા. પછી સમજાયું કે મુશ્કેલી દવાની નથી, રસની પોતાની દખલગીરીની છે. તંત્રમાં જ્યારે બે તદ્દન અલગ અને પોતપોતાની રીતે સાચી પ્રક્રિયાઓ એકબીજાના રક્ષણાત્મક ફિલ્ટરને તોડી નાખે, ત્યારે આખો કંટ્રોલ હાથમાંથી જતો રહે છે. બહારથી બધું બરાબર દેખાય, પણ અંદર રાસાયણિક અંધાધૂંધી મચી ગઈ હોય.

આ સમસ્યા માત્ર દવાખાના પૂરતી સીમિત નથી, આપણા રોજિંદા તંત્રમાં પણ બેઠાબેઠ જોવા મળે છે. આપણે ઘણીવાર પરિણામ સુધારવા માટે એક વધારાનું સાધન ઉમેરીએ છીએ, પણ એ સાધન જૂની પ્રક્રિયાના જરૂરી ફિલ્ટરને જ નષ્ટ કરી દે છે. સુધારો કરવા જતાં મૂળ સંયમ જ ગાયબ થઈ જાય છે.

અમદાવાદ કે રાજકોટમાં ધોરણ ૧૨ સાયન્સના વિદ્યાર્થીને જુઓ. શાળા ઉત્તમ છે, શિક્ષકો પદ્ધતિસર ભણાવે છે. પણ પિતાજીને ચિંતા થાય છે કે ક્યાંક માર્ક્સ ઓછા ન આવી જાય, એટલે રાત્રે બીજા બે કલાકનું હેવી કોચિંગ ક્લાસ જોડી દે છે. શાળા ખોટી નથી, ટ્યુશન પણ ખોટું નથી. પણ આ વધારાના નિર્દોષ ડોઝે વિદ્યાર્થીના મગજના પચાવવાના કુદરતી એન્ઝાઇમ્સ ખતમ કરી નાખ્યા. પરિણામ એ આવે છે કે છોકરો ડિપ્રેશનમાં સરી પડે છે અથવા પરીક્ષાના દિવસે સીધો બ્લોક થઈ જાય છે.

જે ચીજ પોતાની મેળે ગુણકારી હોય, એ બીજાના પેટમાં જઈને ઝેર પણ બની શકે.