ગ્રેઇલિંગનો નિયમ

ટેકનોલોજી અને સત્તાનો એક નિર્દય સ્વભાવ છે. જો કોઈ વસ્તુ કરવી ટેકનિકલી શક્ય હોય, તો મોડે કે વહેલે કોઈક તો તે કરી જ નાખશે. કોઈ નૈતિક દલીલ કે કાગળ પરના નિયમો તેને કાયમ માટે રોકી શકતા નથી. આ વિચાર બ્રિટિશ ફિલસૂફ એ. સી. ગ્રેઇલિંગે રજૂ કર્યો હતો. એમનો તર્ક સ્પષ્ટ હતો: વૈજ્ઞાનિક શોધ હોય કે રાજ્યની સર્વેલન્સ ક્ષમતા, સક્ષમતા પોતે જ અમલીકરણની ગેરંટી બની જાય છે.

આપણે માનીએ છીએ કે માણસ સંયમી છે. સમાજ નૈતિકતાથી ચાલે છે. પણ વાસ્તવિકતા જુદી છે. જો દરવાજો ખૂલી શકે તેમ હોય, તો કોઈક લાત મારીને પણ ખોલશે. પરમાણુ બોમ્બ બનાવવાની ક્ષમતા આવી એટલે બોમ્બ બન્યો અને ફૂટ્યો પણ ખરો. ક્લોનિંગ, જિનેટિક ફેરફાર કે ફોનની જાસૂસી—આ બધું એટલા માટે નથી થતું કે તેની જરૂર છે, પણ એટલા માટે થાય છે કારણ કે તે શક્ય છે.

અસલી જોખમ એ છે કે સાધન હંમેશાં પોતાના ઉપયોગનું બહાનું શોધી લે છે. જ્યારે કોઈ નવી તાકાત હાથમાં આવે છે, ત્યારે 'આ કરવું જોઈએ?' એવો સવાલ પૂછવાનો સમય જ નથી રહેતો. સીધો સવાલ એ જ પૂછાય છે કે 'કેવી રીતે કરવું?'. અટકાવવા માટે મજબૂત કાયદાકીય કે સામાજિક બળજબરી ન હોય ત્યાં સુધી ટેકનોલોજી પોતાની સીમાઓ ઓળંગીને જ જંપે છે.

ભારતીય શહેરોનું ઉદાહરણ લો. મુંબઈ કે અમદાવાદ જેવા શહેરમાં જ્યારે ટ્રાફિક પોલીસ પાસે ફેશિયલ રેકગ્નિશન કે હાઈ-ટેક સીસીટીવી કેમેરા આવ્યા, ત્યારે વાત માત્ર લાલ લાઈટ ક્રોસ કરનારાને પકડવાની હતી. પણ ક્ષમતા આવી ગઈ એટલે આપોઆપ નાગરિકોની હિલચાલ ટ્રેક થવા લાગી. રેલવે સ્ટેશનો પર મુસાફરોની ભીડ નિયંત્રિત કરવા મુકાયેલી સિસ્ટમ ક્યારે જાસૂસી અને બિનજરૂરી દંડનું સાધન બની જાય તેની કોઈને ખબર નથી પડતી. જેવું સાધન મળે, તંત્ર તેનો ઉપયોગ કર્યા વગર રહી જ ન શકે.

જે શક્ય છે તે અનિવાર્ય છે. સવાલ એ નથી કે આવું થશે કે નહીં, સવાલ માત્ર કેલેન્ડરની તારીખનો છે.