શોકની ગુરુત્વાકર્ષણ શક્તિ

કોઈ સ્વજન ગુમાવ્યા પછી માણસ સામાન્ય નથી રહેતો. શરીર ચાલે છે, પણ પગ ભારે થઈ જાય છે. મન કોઈ અદ્રશ્ય કેન્દ્ર તરફ ખેંચાતું રહે છે. આ સ્થિતિને અંગ્રેજીમાં શોકનું ગુરુત્વાકર્ષણ કહેવામાં આવે છે. ગુરુત્વાકર્ષણ દેખાતું નથી, પણ એ દરેક વસ્તુને ધરતી તરફ પટકવા માટે સતત ખેંચે છે. શોક પણ આવો જ એક ભાર છે. એ તમારા ઉત્સાહ, તમારી હાસ્યવૃત્તિ અને જીવવાની સામાન્ય ઊર્જાને નીચે પાડી દે છે.

આ કોઈ વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગશાળામાં શોધાયેલો શબ્દ નથી. કોઈ મોટા મનોવિજ્ઞાનીએ તેના પર આખું પુસ્તક લખ્યું હોય તેવું પણ નોંધાયું નથી. પણ વિચાર એકદમ સચોટ છે. સાહિત્યકારો અને ચિંતકો લાંબા સમયથી સમજાવે છે કે આઘાત માત્ર એક વિચાર નથી, શારીરિક બોજ છે. જેમ અવકાશયાનને પૃથ્વીની કક્ષા છોડવા માટે પ્રચંડ બળ જોઈએ, તેમ શોકના ઘેરામાંથી બહાર નીકળવા માટે માનસિક ઊર્જાનો ભયંકર ખર્ચ કરવો પડે છે.

આપણે માનીએ છીએ કે સમય વીતશે એટલે દુઃખ ભૂલાઈ જશે. હકીકત જુદી છે. શોક એ કાળા કાણા જેવો છે. તમે કામ પર જાવ, કાગળો સહી કરો, ચા પીવો, પણ અંદરથી બધું ખાલી લાગે. મિત્રો કહેશે કે મન મક્કમ રાખો, આગળ વધો. પણ ગુરુત્વાકર્ષણનો નિયમ સલાહથી બદલાતો નથી. માણસ જ્યારે પોતાને અકારણ થાકેલો જુએ છે, ત્યારે તે આળસુ નથી હોતો; તે ફક્ત આ અદ્રશ્ય ખેંચાણ સામે લડી રહ્યો હોય છે.

કોઈ સરકારી સિવિલ હોસ્પિટલના આઈસીયુ બહારનો વરંડો જુઓ. દર્દીનું મૃત્યુ થયા પછી તેનો દીકરો કાગળો પતાવે છે, એમ્બ્યુલન્સ બોલાવે છે, સગાંને ફોન કરે છે. બહારથી એ બધું વ્યવસ્થિત કરે છે. પણ ઘેર પહોંચ્યા પછી એ સોફા પર એવો ફસડાઈ પડે છે જાણે પીઠ પર મણનો પથ્થર બાંધ્યો હોય. દવાખાનાની એસિડ જેવી ગંધ અને સ્મશાનનો ધુમાડો શમી ગયા પછી પણ એ ઊભો નથી થઈ શકતો. આ આળસ નથી, શોકનું વાસ્તવિક વજન છે જે તેને જમીન સાથે જકડી રાખે છે.

દુઃખ કોઈ વિચાર નથી કે તર્કથી ભૂંસી શકાય; એ વજન છે, જે માત્ર વેઠવું પડે છે.