અધકચરો અભિપ્રાય

કોઈ પણ દલીલનો અડધો જ ભાગ જોઈને બાંધી લીધેલા મક્કમ મતને હાફપિનિયન કહેવાય છે. શબ્દ નવો છે, પણ રોગ સદીઓ જૂનો છે. લોકો સિક્કાની એક જ બાજુ જુએ છે. ફાયદા ગણાવશે તો ખર્ચ સાવ ભૂલી જશે. અથવા નુકસાનની રાડ પાડશે પણ વળતરની વાત છુપાવી દેશે. આ માત્ર અજ્ઞાન નથી, અડધા સત્યને આખું માની લેવાનો બૌદ્ધિક આળસનો પુરાવો છે.

આ શબ્દ અમેરિકન કાર્ટૂનિસ્ટ સ્કોટ એડમ્સે પોતાની વાતચીતો અને પુસ્તકીય ચર્ચાઓમાં વહેતો મૂક્યો હતો. પછી જોનો હે નામના લેખકે પોતાના સ્કેચપ્લેનેશન્સ પ્રોજેક્ટમાં તેને સરસ રીતે રેખાંકિત કર્યો. દુનિયામાં કોઈપણ નિર્ણય મફત હોતો નથી. દરેક પસંદગી પાછળ એક કિંમત ચૂકવવાની હોય છે. પણ જ્યારે માણસ ભાવુક થઈને માત્ર નફો કે માત્ર ખર્ચ જ જુએ, ત્યારે તે વિચાર નથી કરતો, પૂર્વગ્રહ વમળે છે.

આ ચશ્મા સોશિયલ મીડિયા પર સૌથી વધુ વેચાય છે. ત્યાં વિશ્લેષણ નથી હોતું, માત્ર પક્ષપાત હોય છે. એક વર્ગ એવો છે જેને બધું જ વિનામૂલ્યે જોઈએ છે. વીજળી મફત, પાણી મફત, બસની મુસાફરી મફત. તેઓ એ હિસાબ ક્યારેય નથી માંડતા કે સરકારી તિજોરીમાં આ પૈસા ક્યાંથી આવશે. બીજો વર્ગ માત્ર રાજકોષીય ખાધ ગણ્યા કરે છે અને પાયાની માનવીય જરૂરિયાતોને બિનજરૂરી ખર્ચ ગણીને ફગાવી દે છે. બંને પાસે અધૂરો અભિપ્રાય છે.

આપણા શહેરોમાં ફ્લાયઓવર બને ત્યારે આ દૃશ્ય બરાબર પકડાય છે. ચાલીસ કરોડના ખર્ચે ઓવરબ્રિજ મંજૂર થાય એટલે કારચાલકો હરખાય કે હવે પાંચ મિનિટ બચશે. પણ એ જ બ્રિજ નીચે ચાલનારા રાહદારીઓ, સાયકલવાળા કે નાના દુકાનદારો માટે રસ્તો કાયમ માટે નર્કાગાર બની જાય છે. કોઈ પૂછતું નથી કે કેટલા વૃક્ષો કપાયા અને ટ્રાફિક ખરેખર હળવો થયો કે માત્ર આગળના ચોક પર ખસી ગયો? આખા ચિત્રનો માત્ર પોણા ભાગનો ટુકડો જોઈને ઉજવણી કરવી એ શહેરી અણસમજ છે.

મોટાભાગના સામાજિક વિવાદો હકીકતમાં તથ્યોની લડાઈ નથી હોતા. એ માત્ર બે અલગ અલગ અડધિયા અભિપ્રાયોની અથડામણ હોય છે. જ્યાં સુધી તમે તમારા વિરોધીની દલીલનો સાચો ખર્ચ સ્વીકારવા તૈયાર નથી, ત્યાં સુધી તમારો મત માત્ર વજન વિનાનો ઘોંઘાટ છે.

સિક્કો હાથમાં લઈને માત્ર છાપ જોવી અને કાંટો નકારવો, એ વિચારવાની નહીં પણ અંધ બનવાની રીત છે.