હેલો ઇફેક્ટ

કોઈ માણસ દેખાવડો છે, એટલે તે પ્રામાણિક પણ હશે જ? કોઈ નેતાનું ભાષણ જોરદાર છે, એટલે તેનું વહીવટી તંત્ર પણ શ્રેષ્ઠ હશે? આપણું મગજ આળસુ છે. તે વ્યક્તિના એક સારા ગુણને પકડીને આખી વ્યક્તિ પર દેવદૂત જેવું પ્રભામંડળ લગાવી દે છે. એક ખૂબી દેખાય એટલે બાકીની તમામ બાબતો સારી જ માની લેવાની આ માનસિક બીમારી છે.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિક એડવર્ડ થોર્નડાઇકે ૧૯૨૦માં રજૂ કર્યો હતો. એમણે જોયું કે સેનાના કમાન્ડરો સૈનિકોનું મૂલ્યાંકન કરતી વખતે માત્ર તેમના શારીરિક બાંધા પરથી તેમના ચારિત્ર્ય અને બુદ્ધિનો ફેંસલો કરી લેતા હતા. જેનો દેખાવ સારો, તેનું બધું જ સારું. પછીથી ડેનિયલ કાહનેમન જેવા વિચારકોએ સાબિત કર્યું કે આ પૂર્વગ્રહ માત્ર માણસો પૂરતો નથી; બ્રાન્ડ, કંપનીઓ અને સંસ્થાઓ માટે પણ એટલો જ સાચો છે.

આ ભ્રમ માણસને વાસ્તવિકતાથી અંધ કરી દે છે. કોર્પોરેટ જગતમાં અંગ્રેજી ફાકડું બોલતો માણસ હોશિયાર મેનેજર માની લેવાય છે. લગ્નના બજારમાં ગોરો રંગ કે સારો પગાર જોતાં જ આખું કુટુંબ માની લે છે કે છોકરો સંસ્કારી જ હશે. એક ચમકતી સપાટી આખા વ્યક્તિત્વનો પરવાનો બની જાય છે. જ્યારે અંદરની સચ્ચાઈ બહાર આવે ત્યારે મોડું થઈ ચૂક્યું હોય છે.

આપણા પ્રવાસ અને ટૂરિઝમમાં આ ખેલ રોજેરોજ ચાલે છે. શિમલા કે મનાલીની યાત્રા પ્લાન કરતી વખતે લોકો કોઈ આલીશાન હોટેલનું ભવ્ય કાચનું રિસેપ્શન અને સ્વિમિંગ પૂલનો ફોટો જોઈને અંજાઈ જાય છે. લોબી સુંદર છે એટલે બાથરૂમમાં ગરમ પાણી આવશે જ અને ખાવાનું ચોખ્ખું હશે જ એવું ધારી લેવાય છે. પણ રૂમમાં ગયા પછી ખબર પડે કે નળમાંથી ગંદુ પાણી આવે છે, ગાદલામાંથી વાસ આવે છે અને સ્ટાફ તોછડો છે. આગળનો મોહરો જોઈને પાછળની ગંદકી ઢંકાઈ ગઈ હતી.

ચહેરો સારો હોય એટલે આત્મા પવિત્ર જ હોય એવું માનવું એ અક્કલનું દેવાળું છે. સોનાની વીંટી પિત્તળના હાથે પણ પહેરી શકાય છે.