નિયંત્રણનો ભ્રમ

માણસને લાગે છે કે લગામ એના હાથમાં છે. આ એક મીઠો, જોખમી વહેમ છે. પરિણામ તદ્દન અકસ્માત કે નસીબ પર નિર્ભર હોય, છતાં આપણું મગજ માની લે છે કે આપણી હોંશિયારીને કારણે બધું સમુંસૂતરું ચાલે છે. પાસા ફેંકતી વખતે લોકો મોટો આંકડો લાવવા જોરથી પાસા ફેંકે છે અને નાનો આંકડો લાવવા ધીમેથી. આ હરકત પાછળ કોઈ ગણિત નથી, માત્ર મૂર્ખામી છે. એ જ છે નિયંત્રણનો ભ્રમ.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિક એલેન લેન્ગરે ૧૯૭૫માં વ્યવસ્થિત રીતે દુનિયા સામે મૂક્યો. તેમણે પ્રયોગો કરીને સાબિત કર્યું કે જ્યારે પરિસ્થિતિમાં હરીફાઈ, પસંદગી કે સક્રિય ભાગીદારી જેવું કંઈક ઉમેરાય, ત્યારે માણસ પોતાની આવડતને વધારે પડતી આંકી બેસે છે. લોટરીની ટિકિટ જાતે પસંદ કરવા મળે તો માણસને જીતવાની આશા બમણી થઈ જાય છે. કાગળનો ટુકડો એ જ રહે છે, સંભાવના એ જ રહે છે, પણ અહંકાર વધી જાય છે.

આ ભ્રમ માણસને જીવવા માટે હિંમત આપે છે, પણ સાથોસાથ ખાડામાં પણ ધકેલે છે. વેપારમાં નફો થાય ત્યારે શેઠ પોતાની દીર્ઘદ્રષ્ટિનાં ગુણગાન ગાય છે, પણ ખોટ જાય ત્યારે બજારને ગાળો ભાંડે છે. માણસ અનિશ્ચિતતા સ્વીકારી શકતો નથી. એને અંધાધૂંધી ગમતી નથી. એટલે એ પોતાની આસપાસ નિયમો, તંત્રો અને માન્યતાઓનું એવું ખોટું ખોખું ઊભું કરે છે જે એને ખોટી સુરક્ષા આપે.

ભારતના રજવાડાંઓનો ઈતિહાસ જુઓ. ૧૮૫૭ પહેલાં અને બ્રિટિશ હકૂમત વિસ્તરી રહી હતી ત્યારે અનેક દેશી રજવાડાં પોતાના મહેલોમાં બેસીને કાગળ પર શસ્ત્રબળના હિસાબો માંડતા હતા. રાજાઓને વહેમ હતો કે તેઓ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની સાથે સંધિઓ કરીને રાજકારણ પર અંકુશ રાખી રહ્યા છે. હકીકતમાં સમયની લહેરખી નહીં, વંટોળ ફૂંકાઈ રહ્યો હતો. અદ્રશ્ય પરિબળો આખો ખેલ પલટાવી રહ્યા હતા, પણ રાજવીઓ માની બેઠા હતા કે ગાદી તેમના આદેશોથી સચવાયેલી છે. છેવટે એક પછી એક રિયાસત કાગળની હોડીની જેમ ડૂબી ગઈ.

દોરી તમારા હાથમાં હોવાનો અર્થ એ નથી કે પતંગ તમે ચગાવી રહ્યા છો, પવનને ભૂલશો નહીં.