શ્રેષ્ઠતાનો ભ્રમ

દરેક માણસને અંદરખાને એક વહેમ હોય છે: હું સરેરાશ કરતાં ચડિયાતો છું. તમે કોઈ પણ ડ્રાઈવરને પૂછો કે તે કેવું ચલાવે છે, તો ૮૦ ટકા લોકો કહેશે કે તેઓ સરેરાશ કરતાં સારા છે. ગણિતશાસ્ત્રની દ્રષ્ટિએ આ અશક્ય છે. અડધા લોકો તો સરેરાશથી નીચે જ હોવાના. છતાં મગજ પોતાની જાતને સામાન્ય માનવા તૈયાર નથી. મનોવિજ્ઞાનમાં આ મનોવિકૃતિને શ્રેષ્ઠતાનો ભ્રમ કહેવાય છે. અંગ્રેજીમાં આને 'અબવ-એવરેજ ઇફેક્ટ' પણ કહે છે.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાનના સંશોધનોમાંથી આવ્યો છે. સમાજશાસ્ત્રી વાન યપેરેન અને બુન્કે ૧૯૯૧ની આસપાસ આ શબ્દનો પ્રયોગ કર્યો હતો. સામાન્ય રીતે માનવીય અહંકાર સત્ય કરતાં પોતાના અરીસાને વધુ વહાલ કરતો હોય છે. બુદ્ધિ, પ્રામાણિકતા અને કુશળતાની વાત આવે ત્યારે દરેક પોતાની જાતને વર્ગના ટોચના પાંચ ટકા લોકોમાં ગણે છે. મુશ્કેલી એ છે કે જ્યારે નબળા માણસને પોતાના અજ્ઞાનનો અહેસાસ જ નથી હોતો, ત્યારે તે પોતાની જાતને નિષ્ણાત માનવા લાગે છે.

આ ભ્રમ માણસને શીખતો બંધ કરી દે છે. જેને લાગે છે કે પોતે પહેલેથી જ સર્વોચ્ચ છે, તે સુધારો શા માટે કરે? કોર્પોરેટ મીટિંગ્સમાં બેઠેલા મેનેજરોથી માંડીને સોશિયલ મીડિયા પર ઉપદેશ આપતા લેખકો સુધી, બધા આ બીમારીથી પીડાય છે. પોતાની નબળાઈઓને ઢાંકવા માટે માણસ બીજાની ખામીઓ ખોળે છે. પરિણામે ખોટા નિર્ણયો લેવાય છે અને અહંકારના પોલા પહાડ ખડા થાય છે.

આપણી સરકારી કચેરીઓ આ અહંકારનું ઉત્તમ પ્રદર્શન છે. જિલ્લા કલેક્ટર કચેરીમાં બેઠેલા નાયબ મામલતદાર જગદીશભાઈને જુઓ. ટેબલ પર ધૂળ ખાતી ફાઈલોનો ઢગલો પડ્યો હોય અને અરજદારો મહિનાઓથી ધક્કા ખાતા હોય. છતાં જગદીશભાઈ ચાની ચૂસકી લેતાં છાતી ઠોકીને કહેશે કે 'આખા તાલુકામાં મારા જેવી કાયદાની સમજ કોઈને નથી!' તેઓ માને છે કે પોતે સિસ્ટમના આધારસ્તંભ છે, જ્યારે હકીકતમાં તેઓ માત્ર વહીવટની અડચણ છે. તેમની આખી કેબિન જ શ્રેષ્ઠતાના ખોટા અરીસાઓથી બનેલી છે.

દુનિયા મૂર્ખાઓથી ભરેલી છે એવું માનનારો માણસ ઘણીવાર એ ટોળાનો મોભી હોય છે.