અસરનો પૂર્વાગ્રહ

ભવિષ્યમાં કંઈક મોટું બનશે ત્યારે આપણે કેવું અનુભવીશું? આપણું મગજ આ સવાલનો ઉત્તર આપતી વખતે હંમેશાં છેતરાય છે. આપણે ધારી લઈએ છીએ કે કોઈ મોટી ખુશી આપણને આખી જિંદગી હવામાં રાખશે અને કોઈ મોટી આફત આપણને કાયમ માટે ભાંગી નાખશે. વાસ્તવમાં આવું ક્યારેય બનતું નથી. સુખ અને દુઃખ બંનેની તીવ્રતા અને આયુષ્ય વિશે આપણે જે ભ્રામક અંદાજ બાંધીએ છીએ, તેને મનોવિજ્ઞાનમાં 'ઇમ્પેક્ટ બાયસ' કહે છે.

આ વિચાર જાણીતા મનોવૈજ્ઞાનિક ડેનિયલ ગિલ્બર્ટ અને ટિમોથી વિલ્સને ૧૯૯૮ની આસપાસ આપ્યો હતો. તેમણે ભાવિ ભાવનાઓની આગાહી કરવાના ક્ષેત્રમાં ઊંડું સંશોધન કર્યું. તેમનું કહેવું હતું કે માણસ ઘટના પછીના પોતાના અનુકૂલનશીલ સ્વભાવને ગણતરીમાં લેતો નથી. આપણે ભૂલી જઈએ છીએ કે મગજ પાસે ઘા રુઝવવાની એક અદભુત આંતરિક વ્યવસ્થા છે.

દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે ગાંધીનગરમાં યુપીએસસીની તૈયારી કરતો ઉમેદવાર આ પૂર્વાગ્રહનો પાકો ભોગ બને છે. એ માને છે કે જો ક્લાસ વન ઓફિસર બની જવાશે, તો જિંદગીના બધા પ્રશ્નોનો કાયમી અંત આવી જશે. બીજી તરફ, તેને ડર હોય છે કે જો નાપાસ થયો તો જિંદગી ખતમ થઈ જશે, મોઢું બતાવવા જેવો નહીં રહે. હકીકત જુદી હોય છે. પરીક્ષા પાસ કરનાર અમલદાર પણ છ મહિનામાં નવી ફાઈલો, બદલીઓ અને રાજકીય દબાણથી કંટાળીને સામાન્ય થઈ જાય છે. નાપાસ થનાર પણ વર્ષ-બે વર્ષમાં ખાનગી નોકરી કે ધંધો શોધીને હસતો-રમતો થઈ જાય છે.

આપણે ઘટના પર એટલા કેન્દ્રિત થઈ જઈએ છીએ કે તેની આસપાસની રોજિંદી જિંદગી દેખાતી બંધ થઈ જાય છે. પરિણામ પછી પણ સવારે ચા પીવાની હોય છે, ટ્રાફિક નડવાનો હોય છે અને મકાનમાલિક ભાડું માંગવાનો હોય છે. આ સાદી વાસ્તવિકતા ઘટનાના આંચકાને ધીમો પાડી દે છે.

આ પૂર્વાગ્રહ આપણને નિર્ણયો લેતી વખતે ખોટા જોખમો લેવડાવે છે અથવા નકામા ડરમાં થીજવી દે છે. જ્યારે તમે સમજો કે કોઈ પણ સફળતા તમને અમર આનંદ નથી આપવાની અને કોઈ નિષ્ફળતા તમારો કાયમી અંત નથી લાવવાની, ત્યારે મગજનો ભાર અડધો થઈ જાય છે.

નસીબ તમારો આખો મહેલ નથી બદલતું, માત્ર થોડા દિવસનું હવામાન બદલે છે.