પરિણામલક્ષી નકાર

તમે સત્ય જાણો છો. હકીકતો તમારી નજર સામે કાચ જેવી ચોખ્ખી છે. છતાં તમે એ વાતને નકારી કાઢો છો. શા માટે? કારણ કે જો તમે એ સત્ય સ્વીકારી લો, તો તમારે કાલે સવારે તમારી જિંદગી, તમારી આદતો કે તમારી વફાદારી બદલવી પડે. આ માનસિક કાવાદાવાને પરિણામલક્ષી નકાર કહે છે. અહીં માણસ તથ્યો સાથે ઝઘડતો નથી. તે એ તથ્ય સ્વીકારવાથી ગળે આવતી જવાબદારીથી ભાગે છે.

આ વિચાર જાણીતા સમાજશાસ્ત્રી સ્ટેનલી કોહેને પોતાના પુસ્તકમાં મૂક્યો હતો. માણસ ત્રણ રીતે સત્ય નકારે છે. કાં તો તે કહેશે કે આવું કશું બન્યું જ નથી. અથવા કહેશે કે વાત સાચી પણ તમે માનો છો તેટલું મોટું નુકસાન નથી. પણ ત્રીજો અને સૌથી ખતરનાક પ્રકાર આ છે. અહીં માણસ કબૂલે છે કે વાત ખરી છે, પણ એમાંથી ઊભા થતા નૈતિક કે વ્યાવહારિક તારણોને સાંભળવા કાન બંધ કરી દે છે. સગવડભરી બહેરાશ માણસને બહુ વહાલી હોય છે.

સુરતના કાપડ માર્કેટમાં ત્રીસ વર્ષ જૂની પેઢી ચલાવતા હસમુખભાઈને જુઓ. હિસાબની ચોપડીઓ ચોખ્ખું બતાવે છે કે ઓનલાઇન ખરીદી અને નવા ગારમેન્ટ બ્રાન્ડ્સને લીધે એમનો વેપાર છેલ્લા પાંચ વર્ષથી ખાડે ગયો છે. માલ ગોડાઉનમાં સડે છે. મુનીમ રોજ લાલ શાહી બતાવે છે. દીકરો કહે છે કે ધંધો ડિજિટલ કરો અથવા આ લાઇન બદલો. હસમુખભાઈ આંકડા ખોટા છે એવું નથી કહેતા. પણ વાત ઉડાવી દે છે: 'આ તો મંદીનો દોર છે, દિવાળી પછી બધું ગોઠવાઈ જશે.' જો તેઓ વાસ્તવિકતા માની લે, તો આખી જિંદગી જે રીતે ગાદી સાચવી એ પદ્ધતિ ભૂલભરેલી સાબિત થાય. અહંકાર તૂટે અને નવેસરથી મહેનત કરવી પડે. આ આખા ભારથી બચવા માટે તેઓ સત્યની અસરોને જ દરવાજેથી પાછી વાળી દે છે.

આ આપણી રોજિંદી ચાલબાજી છે. ડાયાબિટીસનો દર્દી રિપોર્ટ ખોટો છે એમ નથી કહેતો, પણ ગળ્યું ખાવાનું ચાલુ રાખે છે. કંપનીનો માલિક જાણે છે કે તેનો જૂનો મેનેજર નકામો થઈ ગયો છે, છતાં તેને કાઢતો નથી કારણ કે પછી નવી ભરતીની માથાકૂટ કરવી પડે. સત્યનો સ્વીકાર હંમેશાં કિંમત માગે છે, અને મોટા ભાગના લોકો એ કિંમત ચૂકવવા તૈયાર હોતા નથી.

જે સત્ય તમારી સગવડ છીનવી લે, તેને અસ્વીકાર્ય ઠેરવી દેવું એ કાયર માણસની સૌથી પ્રિય કળા છે.