અશક્ય ત્રિકોણ

તમે એક સાથે બધું જ મેળવી શકતા નથી. આ કોઈ સંતનું પ્રવચન નથી, અર્થશાસ્ત્રનો સૌથી નિર્દય નિયમ છે. આંતરરાષ્ટ્રીય અર્થતંત્રમાં આ વિચારને રોબર્ટ મન્ડેલ અને માર્કસ ફ્લેમિંગ નામના અર્થશાસ્ત્રીઓએ ૧૯૬૦ના દાયકામાં મૂક્યો હતો. સિદ્ધાંત સાદો છે: કોઈ પણ દેશ એકીસાથે ત્રણ સુખ ભોગવી શકતો નથી. સ્થિર ચલણ દર, મૂડીની મુક્ત અવરજવર અને પોતાની મરજી મુજબની નાણાકીય નીતિ. આ ત્રણેયમાંથી બે જ પસંદ કરવા પડે. ત્રીજાની આહુતિ આપવી જ પડે. જો ત્રણેય પકડવા જશો તો આખું અર્થતંત્ર કડડભૂસ થઈ જશે.

આ ત્રિપુટી માત્ર દેશોની બેંકો પૂરતી સીમિત નથી. આપણી અંગત જિંદગી પણ આ ત્રિકોણમાં ફસાયેલી છે. આપણે એક જ સમયે કરિયરમાં સંપૂર્ણ પ્રગતિ, અનંત પારિવારિક સમય અને પૂર્ણ શાંતિ ઇચ્છીએ છીએ. જે માણસ ત્રણેયની જીદ પકડે છે, તે છેલ્લે કોઈ એક મોરચે ખરાબ રીતે પછડાય છે. માણસની લાલચ એવી છે કે તેને કશું જ છોડવું નથી. સમાધાન શબ્દ આપણને પરાજય જેવો લાગે છે. પણ વાસ્તવિકતા એ છે કે પુખ્ત હોવાનો અર્થ જ એ છે કે તમને ખબર હોવી જોઈએ કે કઈ એક વસ્તુનો ત્યાગ કરવાનો છે.

આપણા ઘરસંસારમાં પણ આ અશક્ય ત્રિકોણ રોજ રચાય છે. એક છત નીચે સાસુ, વહુ અને દીકરો. દીકરાને ત્રણેય જોઈએ છે: સંયુક્ત કુટુંબની મર્યાદા જળવાય, પત્નીને સંપૂર્ણ આધુનિક આઝાદી મળે અને ઘરમાં ક્યારેય ઝઘડો ન થાય. આ ત્રણેય વસ્તુઓ એકસાથે ક્યારેય સંભવ નથી. જો પત્નીની પૂર્ણ સ્વતંત્રતા જોઈતી હોય અને શાંતિ જોઈતી હોય, તો મા-બાપથી અલગ થવું પડે. જો સંયુક્ત પરિવારનો દબદબો રાખવો હોય અને શાંતિ જોઈતી હોય, તો પત્નીએ પોતાની સ્વતંત્રતા જતી કરવી પડે. અને જો કોઈ કશું જ જતું કરવા તૈયાર ન હોય, તો શાંતિનું બલિદાન નક્કી છે.

મોટાભાગના ભારતીય પુરુષો આ ત્રિકોણને સમજ્યા વિના મધ્યસ્થી બનવાની મૂર્ખામી કરે છે. તેઓ માને છે કે તેમની વાક્છટા કે પ્રેમથી પરિસ્થિતિ થાળે પડી જશે. ભૌતિકશાસ્ત્ર અને ગણિતની જેમ સંબંધોના સમીકરણો પણ લાગણીઓથી બદલાતા નથી. જ્યાં સુધી તમે સ્વીકારશો નહીં કે એક મોરચો ખાલી કરવો જ પડશે, ત્યાં સુધી ઘરમાં દરરોજ છૂપો ગૃહયુદ્ધ ચાલતો રહેશે.

જીવન કોઈ થાળી નથી જ્યાં બધી વાનગીઓ સાથે પીરસાય; બે વસ્તુ પસંદ કરો અને ત્રીજીની ખોટ સહન કરવાની હિંમત રાખો.