ઇમ્પોસ્ટર સિન્ડ્રોમ

તમે સફળ છો. ડિગ્રીઓ છે, બેંક બેલેન્સ છે, સમાજમાં વજન છે. છતાં અંદરથી સતત એક ફાળ પડે છે: ‘હું આ લાયક નથી. આ તો ભૂલથી મળી ગયું છે. કોઈક દિવસ મારો ઢાંકપિછોડો ખુલ્લો પડી જશે.’ પોતાની જ ક્ષમતા પરનો આ ઊંડો અવિશ્વાસ એટલે ઇમ્પોસ્ટર સિન્ડ્રોમ. માણસ પોતાના જ વિજયને પોતાનો માનવાની ના પાડે છે અને આખી જિંદગી એક પકડાઈ જવાના ડરમાં જીવે છે.

આ વિચાર વર્ષ ૧૯૭૮માં ક્લિનિકલ સાયકોલોજિસ્ટ પૌલિન ક્લાન્સ અને સુઝાન આઇમ્સે આગળ કર્યો હતો. એમણે જોયું કે અસાધારણ સફળતા મેળવનારી સ્ત્રીઓ પણ અંદરથી માનતી હતી કે તેઓ તો નસીબ કે સારા સંજોગોને કારણે અહીં પહોંચી છે. પાછળથી સમજાયું કે આ વ્યાધિ માત્ર સ્ત્રીઓ પૂરતી સીમિત નથી. કોર્પોરેટ બોસ હોય કે મોટા લેખક, ટોચ પર પહોંચેલા ઘણા માણસો અંદરથી પોતાની જાતને લુચ્ચા અથવા ઢોંગી ગણતા હોય છે.

આ સ્થિતિ કોઈ માનસિક બીમારી નથી, પણ એક કમજોર આંતરિક સડો છે. પરિણામ એ આવે છે કે માણસ કાં તો સતત થાકી જવાય એટલું કામ કરે છે જેથી કોઈ ભૂલ ન કાઢે, અથવા તો નવા મોટા પડકારો સ્વીકારવાથી ભાગે છે. પોતાની સફળતાનો શ્રેય સંજોગોને આપી દેવો અને નિષ્ફળતાનો ટોપલો તરત પોતાની જાત પર ઓઢી લેવો—આ એનું મુખ્ય લક્ષણ છે.

ભારતીય રાજકારણનો વિચાર કરો. એક સામાન્ય ગલીનો કાર્યકર રાતોરાત ચૂંટણી જીતીને વિધાનસભામાં પહોંચી જાય છે. મંત્રી બની જાય છે. સામે આઈએએસ અધિકારીઓ ફાઈલો લઈને ઊભા રહે ત્યારે એને ભીતરથી ધ્રુજારી છૂટે છે. લાલ બત્તીની ગાડી અને સુરક્ષા વચ્ચે પણ એ સતત વિચારતો હોય છે કે આ બંગલો અને સત્તા એના માટે છે જ નહીં. આત્મવિશ્વાસના મોટા ભાષણો પાછળ છુપાયેલો આ ડર એને સ્વતંત્ર નિર્ણયો લેતાં રોકે છે.

જે માણસ દુનિયાને છેતરી શકે છે તે હોંશિયાર છે, પણ જે પોતાની જાતને જ ઠગ સમજે છે તે સૌથી મોટો કેદી છે.