અનંત રમતના ખેલાડીઓ

જીવનમાં બે પ્રકારની રમતો ચાલે છે. એક સીમિત અને બીજી અનંત. સીમિત રમતમાં નિયમો નક્કી હોય છે, સમય નિશ્ચિત હોય છે અને છેલ્લે કોઈ એક જીતે છે ને બીજો હારે છે. ફૂટબોલ કે ચેસ સીમિત રમતો છે. અનંત રમતનો કોઈ છેડો નથી હોતો. તેમાં નિયમો બદલાતા રહે છે અને ખેલાડીઓ પણ બદલાય છે. અનંત રમતનો એકમાત્ર હેતુ જીતવાનો નથી, પણ રમત ચાલુ રાખવાનો છે. જે માણસ આ ભેદ સમજે છે, તેને 'અનંત ખેલાડી' કહેવાય છે.

આ વિચાર જેમ્સ કાર્સ નામના તત્વચિંતકે ૧૯૮૬માં પોતાના પુસ્તકમાં મૂક્યો હતો. ત્યાર પછી સાયમન સિનેકે તેને વેપારજગત સાથે જોડીને વધુ લોકપ્રિય બનાવ્યો. કાર્સનું કહેવું સીધું હતું: સીમિત ખેલાડીઓ રમતના સીમાડામાં રમે છે, જ્યારે અનંત ખેલાડીઓ સીમાડાઓ સાથે રમે છે. વેપાર, લગ્નજીવન કે સંસ્કૃતિ—આ બધું અનંત છે. તેમાં કોઈ અંતિમ વિજેતાની ટ્રોફી હોતી નથી.

આપણે સૌથી મોટી ભૂલ ત્યાં કરીએ છીએ જ્યાં અનંત રમતને સીમિત સમજી બેસીએ છીએ. બેંગલુરુની સ્ટાર્ટઅપ ઓફિસમાં બેઠેલો ત્રીસ વર્ષનો સંસ્થાપક દર ત્રણ મહિને હરીફ કંપનીને પછાડવાના હવાતિયાં મારે છે. તે ભંડોળ બાળી નાખે છે, કર્મચારીઓનો દમ કાઢી નાખે છે અને આગામી ક્વાર્ટરના આંકડા સુધારવા આકાશ-પાતાળ એક કરે છે. તે સીમિત ખેલાડી છે. તેને લાગે છે કે સામેવાળાને પછાડી દીધા એટલે પોતે કાયમ માટે સિકંદર બની ગયો. પણ બજાર તો અનંત છે. એક હરીફ મરશે તો બીજો ઊભો થશે.

જ્યારે જૂની પેઢીના દેશી વેપારીઓ આ વાત વગર પુસ્તકે સમજતા હતા. અમદાવાદના ધીરુભાઈ હોય કે સુરતના કાપડના વેપારી, તેઓ ક્યારેય ધંધાને આ ક્વાર્ટર પૂરતો નથી જોતા. તેમનો ધ્યેય આગામી પેઢી સુધી દુકાન ધમધમતી રાખવાનો હોય છે. તેઓ મંદીમાં નમી જાય છે, પણ મેદાન છોડીને ભાગતા નથી. અનંત ખેલાડી હાર-જીતથી ડરતો નથી, કારણ કે તેને ખબર છે કે જ્યાં સુધી પોતે પિચ પર ઊભો છે, ત્યાં સુધી રમત પૂરી થઈ નથી.

જે માણસ બીજાને હરાવવા દોડે છે તે થાકીને બેસી જશે. જે રમત રમવા માટે જ રમે છે, તેને હરાવવાની તાકાત કાળ પાસે પણ નથી.