ફુગાવાનો પૂર્વગ્રહ

તાત્કાલિક વાહવાહી મેળવવા માટે લાંબા ગાળાનું દેવાળું ફૂંકવાની વૃત્તિ એટલે ઇન્ફ્લેશન બાયસ. અર્થશાસ્ત્રમાં આ મોટો સિદ્ધાંત છે. ૧૯૭૭માં ફિન કિડલેન્ડ અને એડવર્ડ પ્રેસ્કોટ નામના અર્થશાસ્ત્રીઓએ આ વાત સાબિત કરી હતી. કેન્દ્રીય બેંકો અને નેતાઓ પાસે નોટો છાપવાની અમર્યાદિત સત્તા હોય છે. ટૂંકા ગાળામાં મંદી હટાવવા અથવા ચૂંટણી જીતવા તેઓ બજારમાં પૈસા ઠાલવે છે. ક્ષણિક તેજી આવે છે. લોકો તાળીઓ પાડે છે. પણ થોડા સમય પછી એ જ પૈસાની ખરીદશક્તિ ઘટી જાય છે અને મોંઘવારીનું અસહ્ય ભૂત ધૂણવા લાગે છે. વર્તમાનની સસ્તી લોકપ્રિયતા ભવિષ્યના ખર્ચે ખરીદવામાં આવે છે.

આ માત્ર રિઝર્વ બેંક કે દિલ્હીની સરકાર પૂરતો સીમિત રોગ નથી. આપણા માનસિક વ્યવહારોમાં પણ આ પૂર્વગ્રહ ઊંડે સુધી ઘર કરી ગયો છે. માણસ લાંબા ગાળાની સ્થિરતા કરતાં આજના સંતોષને વધારે વજન આપે છે. નિયમો બનાવતી વખતે આપણે કડક હોવાનો ડોળ કરીએ છીએ. અમલ કરવાનો વારો આવે ત્યારે છૂટછાટો આપવા માંડીએ છીએ. પરિણામ એ આવે છે કે વ્યવસ્થાનું મૂલ્ય સાવ ઘટી જાય છે. શિસ્તનું અવમૂલ્યન થાય છે.

આપણો કોઈ મોટો નવરાત્રિ મહોત્સવ કે સોસાયટીનો ગણેશોત્સવ જુઓ. આયોજક કમિટી દર વર્ષે નિયમ બનાવે છે કે રાત્રે બાર વાગ્યે લાઉડસ્પીકર બંધ કરી દેવાશે અને બજેટ પચાસ હજારથી વધારવું નથી. પણ આઠમો નોરતો આવે એટલે કમિટીના પ્રમુખ બદલાઈ જાય છે. ભીડને ખુશ કરવા, પાડોશી મંડળ કરતાં મોટો દેખાવ કરવા રાત્રે બે વાગ્યા સુધી ડીજે ધમધમે છે. ફટાકડા પાછળ ગજા બહારનો ખર્ચો થાય છે. તે રાત્રે બધા 'જબરદસ્ત આયોજન' કહીને પ્રમુખની પીઠ થાબડે છે. પણ ઉત્સવ પતે પછી ખબર પડે છે કે મંડળ દેવામાં ડૂબી ગયું છે. વડીલોની ઊંઘ હરામ થઈ અને આવતા વર્ષ માટે કશું બચ્યું નથી.

ટૂંકા ગાળાના નફા માટે નિયમો તોડવાની આ લાલચ જ બધી વ્યવસ્થાઓને ખોખલી કરે છે. જે નેતા કે સંચાલક આજે તાળીઓ બટાવવા ભવિષ્યને ગીરવે મૂકે છે, તે છેવટે વ્યવસ્થાનું સત્યાનાશ વાળે છે.

આજના હરખપદૂડા ઉત્સાહનું બિલ હંમેશાં આવતીકાલની પેઢીએ જ ચૂકવવું પડે છે.